Nguyễn Văn Trỗi và vụ án năm 1964

Nguyễn Văn Trỗi sinh năm 1940 tại Quảng Nam. Ông là công nhân điện và tham gia lực lượng biệt động Sài Gòn trong thời kỳ chiến tranh Việt Nam. Năm 1964, ông được giao nhiệm vụ tham gia kế hoạch đặt mìn tại cầu Công Lý (nay là cầu Nguyễn Văn Trỗi, TP. Hồ Chí Minh).

Mục tiêu của kế hoạch là ám sát Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ Robert McNamara trong chuyến thăm miền Nam Việt Nam tháng 5/1964. Tuy nhiên, kế hoạch bị lộ. Nguyễn Văn Trỗi bị bắt ngày 9/5/1964 trước khi vụ nổ diễn ra.

Ông bị tòa án quân sự của chính quyền Sài Gòn xét xử và tuyên án tử hình. Trong thời gian bị giam giữ, đã có nhiều hoạt động quốc tế kêu gọi ân xá cho ông, trong đó có các phong trào phản chiến tại Mỹ và Mỹ Latinh. Một nhóm vũ trang tại Venezuela từng bắt cóc một sĩ quan Mỹ để trao đổi, nhưng sau đó thả người mà không đạt được thỏa thuận.

Ngày 15/10/1964, Nguyễn Văn Trỗi bị xử bắn tại khám Chí Hòa. Theo ghi chép của các nhà báo có mặt, trước khi bị bắn, ông hô vang khẩu hiệu phản đối chiến tranh và thể hiện lập trường chính trị của mình.

Vụ án Nguyễn Văn Trỗi có tác động tuyên truyền rộng lớn. Tên ông được đặt cho nhiều đường phố, trường học. Trong nghiên cứu lịch sử chiến tranh, trường hợp của ông thường được phân tích dưới góc độ chiến tranh đô thị và tác động của truyền thông quốc tế trong bối cảnh xung đột.