Nguyễn Xí: Cột trụ triều Lê trung hưng
Nguyễn Xí là một trong những danh tướng và công thần cốt lõi của triều Lê sơ, được ghi nhận là người đã có công lớn trong việc ổn định chính quyền nhà Lê và mở ra kỷ nguyên thịnh trị của vua Lê Thánh Tông.
Ông sinh năm 1389, quê ở làng Xá Động, huyện Thanh Liêm, Hà Nội, từ nhỏ đã có chí khí mạo mạn, sớm tham gia cuộc khởi nghĩa Lam Sơn dưới sự lãnh đạo của Lê Lợi, là một trong những người tham dự Hội thề Lũng Nhai năm 1416, chỉ 27 tuổi. Trong suốt 10 năm cuộc kháng chiến chống quân Minh, Nguyễn Xí đã thể hiện tài năng quân sự xuất sắc, tham gia nhiều trận chiến quyết định như trận Chi Lăng, đánh tan chủ tướng quân Minh Liễu Thăng, góp phần giành thắng lợi cuối cùng cho cuộc khởi nghĩa.
Sau khi Lê Lợi lên ngôi hoàng đế năm 1428, Nguyễn Xí được phong chức Nhập nội Thiếu úy, sau đó thăng lên Đại tướng quân, được tước Huyện hầu, tham gia nhiều công việc quản lý đất nước thời hậu chiến. Trong giai đoạn vua Lê Nhân Tông còn nhỏ, ông cùng Đinh Liệt phụ trợ cho Hoàng thái hậu Nguyễn Thị Anh nhiếp chính, nhưng sau đó đã bị giam tù vì không đồng tình với chính sách của hoàng thái hậu.
Năm 1459, vua Lê Nghi Dân giết hại Lê Nhân Tông và tự lập làm vua, Nguyễn Xí cùng Đinh Liệt, Lê Lăng đã tổ chức cuộc binh biến phản đảo chính, hạ bệ Lê Nghi Dân, đưa Lê Tư Thành (vua Lê Thánh Tông) lên ngôi. Đây là công lao to lớn nhất trong cuộc đời ông, giúp triều đình nhà Lê ổn định lại chính quyền sau 8 tháng hỗn loạn.
Với chức Thái phó Nhập nội, Nguyễn Xí là một trong những cột trụ chính trị quân sự của triều đình trong thời kỳ thịnh trị của Lê Thánh Tông. Ông tham gia ban hành nhiều luật lệ, cải tổ hệ thống hành chính, đồng thời vẫn giữ vai trò chỉ huy quân đội, trấn áp các cuộc nổi loạn ở biên giới. Năm 1484, ông qua đời ở độ tuổi 96, được vua Lê Thánh Tông truy tặng Thái sư, tước Quận công đất Thanh Hóa, để lại tấm gương về lòng trung thành và tài năng quản lý quốc gia cho muôn đời.
