Nguyễn Xí: Khai quốc công thần triều Lê và người anh hùng vùng đất Nghi Lộc

guyễn Xí (1397 – 1465), quê tại làng Thượng Xá, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An. Ông là một trong những khai quốc công thần kiệt xuất nhất của triều đại nhà Lê, vị danh tướng mưu lược hàng đầu trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đánh đuổi quân xâm lược nhà Minh, đồng thời là nhà chính trị kiệt xuất phục vụ qua 4 đời vua Lê.

Từ năm 9 tuổi, Nguyễn Xí đã theo anh trai đến làm gia thần cho Lê Lợi tại Lam Sơn (Thanh Hóa). Tận mắt chứng kiến sự tàn bạo của quân Minh, ông đã dành trọn tuổi trẻ luyện tập võ nghệ, học hỏi binh pháp. Khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn bùng nổ năm 1418, Nguyễn Xí trở thành một trong những tướng lĩnh thân cận nhất của Bình Định Vương Lê Lợi.

Trong suốt 10 năm kháng chiến chống quân Minh, Nguyễn Xí nổi tiếng với đội thiết kỵ binh và biệt đội chó săn được huấn luyện tinh nhuệ. Ông đã trực tiếp chỉ huy nhiều trận đánh quyết định, tiêu diệt sinh lực địch ở Tốt Động - Chúc Động và đặc biệt là chiến dịch Chi Lăng - Xương Giang (1427). Trong trận Xương Giang, ông cùng các tướng lĩnh đã bắt sống Hoàng Phúc, Thôi Tụ, đập tan hoàn toàn ý chí xâm lược của nhà Minh, buộc kẻ thù phải rút quân về nước, khôi phục độc lập cho Đại Việt.

Sau khi khởi nghĩa thắng lợi, Nguyễn Xí được phong làm Tuyên độc đồng đức Vệ quốc Thượng tướng quân, đứng đầu hàng quan võ. Không chỉ lừng lẫy trên chiến trường, ông còn thể hiện bản lĩnh của một nhà chính trị kiên trung. Năm 1460, khi triều đình nhà Lê rơi vào khủng hoảng do sự phản loạn của Nghi Dân, Nguyễn Xí đã cùng các triều thần tổ chức cuộc biến pháp lịch sử, dẹp tan phe phản loạn và đưa vua Lê Thánh Tông – vị vua anh minh nhất lịch sử phong kiến Việt Nam – lên ngai vàng.

Nguyễn Xí qua đời năm 1465, được vua Lê Thánh Tông truy tặng chức Cương Quốc Công và ban lễ quốc táng. Đền thờ của ông tại xã Nghi Hợp, huyện Nghi Lộc ngày nay là di tích lịch sử quốc gia đặc biệt, nơi nhân dân Nghệ An đời đời tưởng nhớ đến vị đại danh tướng xả thân vì độc lập và sự thịnh trị của dân tộc.