Nguyễn Xí – lão tướng trung nghĩa
Ba năm trước khi kinh đô Thăng Long được vua Lê Thái Tổ ban tên đẹp “Đông Kinh”, danh tướng Lam Sơn khởi nghĩa, công thần triều Lê sơ Nguyễn Xí, thật ra, đã chính thức là “người Đông Kinh” rồi. Ấy là khi ông đem cả cuộc sống của mình lần đầu tiên đặt cược vào và gắn bó với sứ mạng giải phóng đất và người nơi đây, vừa khỏi ách chiếm đóng của giặc Minh, vừa khỏi mang cái tên Đông Quan do chúng áp đặt, bằng một trận đánh tử sinh, quyết liệt.
Theo ghi nhận của các sử gia, Nguyễn Xí không chỉ là một võ tướng tài ba mà còn là một nhà chính trị lỗi lạc, kiệt xuất, góp phần làm rạng danh vương triều Lê thời kỳ đó. Ông còn là vị tướng thời Lam Sơn. Dưới sự lãnh đạo của Bình Định Vương Lê Lợi, Nguyễn Trãi, Trần Nguyên Hãn và Nguyễn Xí là 3 danh tướng hàng đầu của nghĩa quân Lam Sơn. Trong đó, Nguyễn Xí có mặt từ đầu đến chiến thắng cuối cùng của nghĩa quân Lam Sơn với những đóng góp quan trọng.
Theo các tư liệu lịch sử, Nguyễn Xí sinh năm Đinh Sửu tức năm 1397 tại làng Thượng Xá, huyện Chân Phúc, nay là xã Đông Lộc, tỉnh Nghệ An. Tổ phụ của Nguyễn Xí là Nguyễn Hợp, quê ở Cương Gián, Nghi Xuân, Hà Tĩnh. Khoảng đầu thế kỷ 14 cùng với con trai thứ hai là Nguyễn Hội rời quê đến vùng Thượng Xá, Chân Phúc khai dân lập ấp, mở ra nghề làm muối.
Thân phụ của Nguyễn Xí là Nguyễn Hội lấy bà Vũ Thị Hạch sinh được 2 người con trai là Nguyễn Biện và Nguyễn Xí. Thưở đó, 2 cha con Nguyễn Hội và Nguyễn Biện thường chở muối ra bán ở vùng Thanh Hóa ngày nay. Do đó có thân quen với Lê Lợi, khi đó đang là Phụ đạo ở Lam Sơn. Nguyễn Biện trở thành gia nô của gia đình Lê Lợi, rất được tin cẩn. Nguyễn Xí năm lên 9 tuổi vì gặp cảnh cả cha và mẹ đều lần lượt qua đời nên theo anh ra ở với Lê Lợi. Nguyễn Xí đã tỏ ra vũ dũng hơn người nên được Lê Lợi quý như con cháu trong nhà và giao cho quản đội Thiết đột thứ nhất.
Chùm ảnh tư liệu
Ảnh tư liệu của bài viết.
Năm 1416, Lê Lợi bắt đầu dấy nghĩa chống giặc Minh xâm lược để cứu nước, cứu dân và đã cùng 18 chiến hữu mở hội thề Lũng Nhai, hai anh em Nguyễn Biện, Nguyễn Xí đều có mặt. Tiếp đó vào đầu năm 1418, ngọn cờ khởi nghĩa cất cao ở Lam Sơn, Nguyễn Biện, Nguyễn Xí chính thức trở thành nghĩa quân, cùng với các chiến hữu lập công đầu trong các trận đánh ở Lạc Thủy, Mường Thôn thuộc thượng nguồn Sông Chu.
Mười năm nếm mật nằm gai, vào sinh ra tử, Nguyễn Xí luôn là vị tướng tiên phong tham gia đánh thắng nhiều trận đánh lớn: Bồ Đằng, Trà Lân, thành Nghệ An, thành Diễn Châu, Tốt Động, Chúc Động, Đông Quan, Xương Giang... Đặc biệt trong trận quyết chiến Chi Lăng - Xương Giang từ đầu tháng 10 đến đầu tháng 11 năm 1427, tướng quân Nguyễn Xí đã cùng tướng Đinh Liệt chỉ huy 3000 quân Thiết Đột phối hợp với các cánh quân của Lê Sát, Lê Nguyên Chính, Lê Vân An đánh tan thành Xương Giang, đuổi giặc Minh ra khỏi bờ cõi. Đất nước hoàn toàn giải phóng sau 20 năm chìm đắm dưới ách thống trị của giặc Minh, vang khúc “Bình Ngô đại cáo” khắp non sông.
Không chỉ lập công hiển hách trong các trận chiến của nghĩa quân Lam Sơn, Nguyễn Xí còn có công lớn đối với triều đại nhà Lê với 2 lần khai quốc. Sau chiến thắng, Bình Định Vương Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, Nguyễn Xí trở thành một trong số đệ nhất khai quốc công thần, một vị đại quan trong triều nhà Lê, được phong chức “Long hổ thượng tướng suy trung bảo chính công thần”. Năm Thuận Thiên thứ hai (1429), nhà vua cho khắc biển công thần, khi bàn công, ông đứng vào hàng thứ năm, được phong tước Huyện Hầu. Để thể hiện sự ưu ái đặc biệt cho những người có công lớn trong khởi nghĩa, Lê Lợi đã ban quốc tính cho Nguyễn Xí là Lê Xí. Các sách sử “Đại Việt sử ký toàn thư”, “Đại Việt thông sử”, “Lịch triều hiến chương loại chí”, “Việt sử tổng vịnh” và các thư tịch khi miêu tả lại quá trình phục hưng nhà Lê đều đã ghi công đầu cho Nguyễn Xí.
