Nguyễn Xuân Ôn: Tấm lòng sĩ phu và ngọn cờ Cần Vương trên đất Diễn Châu
Vị Tiến sĩ triều Nguyễn từ quan dựng cờ nghĩa chống Pháp, dùng cả hỏa lực và thơ ca làm vũ khí cứu quốc.
Nguyễn Xuân Ôn (1825 – 1889), tự Lương Ngọc, hiệu Hi Tĩnh, quê ở làng Thái Xá, xã Diễn Thái, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An. Ông là một sĩ phu yêu nước tiêu biểu, một nhà thơ tài hoa và là thủ lĩnh xuất sắc của phong trào Cần Vương chống Pháp tại khu vực Bắc Trung Bộ trong những năm cuối thế kỷ XIX.
Năm 1871, Nguyễn Xuân Ôn đỗ Tiến sĩ và bước vào chốn quan trường dưới triều vua Tự Đức. Ông từng giữ các chức vụ quan trọng như Án sát Quảng Bình, Án sát Nguyệt Giang. Ở bất kỳ vị trí nào, ông cũng nổi tiếng là vị quan thanh liêm, ghét kẻ nịnh hót và hết lòng dốc sức bảo vệ cuộc sống của người dân nghèo.
Khi thực dân Pháp từng bước xâm lược nước ta và triều đình Huế lần lượt ký kết các hiệp ước đầu hàng hàng phục giặc, Nguyễn Xuân Ôn vô cùng phẫn uất. Nhận thấy không thể cống hiến cho một triều đình bạc nhược, ông đã cáo quan về quê nhà Diễn Châu. Mùa hè năm 1885, khi vua Hàm Nghi ban Chiếu Cần Vương kêu gọi sĩ phu và nhân dân cả nước đứng lên chống Pháp, Nguyễn Xuân Ôn đã ngay lập tức đứng ra chiêu mộ nghĩa sĩ, lập căn cứ chống Pháp ngay trên quê hương Diễn Châu và các vùng lân cận.
Vua Hàm Nghi đã phong cho ông chức Hiệp trấn Nam Ngãi, rồi Tổng trung quân vụ quan, giao quyền cai quản toàn bộ phong trào Cần Vương ở hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Dưới sự chỉ huy của ông, nghĩa quân Cần Vương Diễn Châu đã xây dựng hệ thống đồn lũy hiểm trở tại vùng rừng núi Yên Thành, Diễn Châu, liên tục tổ chức nhiều trận phục kích, tấn công các toán quân Pháp và tay sai, gây cho địch nhiều tổn thất nặng nề.
Bên cạnh tài thao lược quân sự, Nguyễn Xuân Ôn còn dùng ngòi bút tài hoa của mình làm vũ khí chiến đấu. Những bài thơ, bài văn tế do ông sáng tác trong thời kỳ này như "Hạt mưa đêm", "Văn tế nghĩa sĩ" chứa đựng hào khí dân tộc mãnh liệt, vừa lên án gay gắt bọn tay sai bán nước, vừa khơi dậy lòng tự tôn và ý chí chiến đấu trong nhân dân.
Năm 1887, trong một trận chiến không cân sức với quân Pháp, Nguyễn Xuân Ôn bị giặc bắt. Dù kẻ thù dùng đủ mọi thủ đoạn từ dụ dỗ ban thưởng chức quyền cao sang đến tra tấn dã man, ông vẫn giữ vững khí tiết bất khuất, nhất quyết không chịu đầu hàng. Ông trút hơi thở cuối cùng trong nhà tù giặc năm 1889, để lại một tấm gương sáng ngời về lòng trung hiếu và tinh thần quật cường của người sĩ phu xứ Nghệ.
