Nguyễn Xuân Ôn – Vị Tiến sĩ yêu nước, dùng ngòi bút và khí tiết để phụng sự non sông
Lịch sử Việt Nam có nhiều nhà nho không chỉ nổi tiếng bởi tài học mà còn được hậu thế kính trọng bởi khí tiết và lòng yêu nước. Nguyễn Xuân Ôn là một trong những tấm gương tiêu biểu như vậy. Ông là vị Tiến sĩ tài năng, vị quan thanh liêm và là người luôn đau đáu trước vận mệnh dân tộc khi đất nước đứng trước họa xâm lăng.
Nguyễn Xuân Ôn sinh ra trong một gia đình nhà nho ở Nghệ An. Ngay từ nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, chăm học và có chí lớn. Sau nhiều năm đèn sách, năm 1871, ông đỗ Đình nguyên Tiến sĩ, trở thành một trong những người đỗ đạt cao nhất trong khoa thi của triều Nguyễn.
Sau khi ra làm quan, ông lần lượt giữ nhiều chức vụ quan trọng như Tri phủ, Án sát rồi Bố chính. Dù ở cương vị nào, Nguyễn Xuân Ôn cũng nổi tiếng thanh liêm, chính trực và hết lòng chăm lo cho đời sống của nhân dân.
Những năm thực dân Pháp từng bước xâm lược nước ta, ông nhiều lần dâng sớ lên triều đình, đề nghị tăng cường phòng thủ, chỉnh đốn quân đội và kiên quyết chống ngoại xâm. Tuy nhiên, trước sự chia rẽ trong triều đình và chính sách nhân nhượng của một số quan lại, những đề nghị ấy không được thực hiện.
Sau sự kiện kinh thành Huế thất thủ năm 1885 và sự ra đời của Chiếu Cần Vương, Nguyễn Xuân Ôn công khai bày tỏ sự ủng hộ phong trào kháng chiến.
Ông bí mật liên lạc với các sĩ phu yêu nước ở Nghệ An và Hà Tĩnh, động viên nhân dân tham gia giúp đỡ nghĩa quân, đồng thời cổ vũ tinh thần yêu nước bằng những bài thơ và bài văn đầy khí phách.
Trong thơ văn của mình, Nguyễn Xuân Ôn luôn thể hiện nỗi đau trước cảnh nước mất, nhà tan và niềm tin vào sức mạnh của nhân dân. Những tác phẩm ấy được truyền tay trong giới sĩ phu và góp phần khơi dậy tinh thần chống Pháp ở nhiều địa phương.
Lo ngại ảnh hưởng của ông, thực dân Pháp phối hợp với chính quyền tay sai tìm cách bắt giữ.
Năm 1887, Nguyễn Xuân Ôn bị bắt giam. Dù bị thẩm vấn nhiều lần, ông vẫn giữ vững khí tiết, không khai báo đồng chí, cũng không chấp nhận cộng tác với thực dân.
Sau đó, ông bị quản thúc tại quê nhà trong điều kiện hết sức khó khăn.
Những năm cuối đời, sức khỏe ngày càng suy yếu nhưng ông vẫn tiếp tục dạy học, làm thơ và giáo dục con cháu về lòng yêu nước, đạo lý làm người.
Ngày 13 tháng 2 năm 1889, Nguyễn Xuân Ôn qua đời tại quê hương Nghệ An, hưởng thọ 64 tuổi.
Dù không trực tiếp cầm gươm ra trận như nhiều thủ lĩnh nghĩa quân, nhưng bằng nhân cách, học vấn và khí tiết của mình, ông đã góp phần thắp sáng tinh thần yêu nước trong tầng lớp sĩ phu cuối thế kỷ XIX.
Ngày nay, nhiều trường học, đường phố tại Nghệ An và các địa phương khác mang tên Nguyễn Xuân Ôn để tưởng nhớ vị Tiến sĩ yêu nước đã dành trọn cuộc đời cho dân, cho nước.
