Nhà báo Đinh Quang Thành - Tấm bản đồ mở đường vào Dinh Độc Lập

Trong ký ức của nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh Đinh Quang Thành, mùa xuân năm 1975 không chỉ có những khuôn hình xe tăng, đoàn quân, lá cờ và biển người đón mừng chiến thắng. Có một kỷ vật nhỏ hơn, lặng lẽ hơn, nhưng ông không bao giờ quên: một tấm bản đồ Sài Gòn khổ lớn được gấp trong ba lô người phóng viên chiến trường, rồi đúng lúc đã trở thành vật dẫn đường cho một đơn vị thọc sâu tiến vào Dinh Độc Lập.

Những ngày cuối tháng 3 và tháng 4 năm 1975, Đinh Quang Thành được lãnh đạo Việt Nam Thông tấn xã phân công tham gia “Tổ mũi nhọn” đi đưa tin, chụp ảnh về cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân 1975. Nhóm phóng viên ấy gồm những người làm tin, làm ảnh và điện báo viên, đi trên chiếc xe com-măng-ca như một xe quân sự thực thụ. Trên đường hành quân, họ cũng mang súng để tự bảo vệ, bởi con đường vào Sài Gòn khi ấy chưa phải con đường của hòa bình.

Với người phóng viên chiến trường, nhiệm vụ không chỉ là đến nơi sau khi trận đánh kết thúc. Phải đi cùng bộ đội, bám sát đội hình, có mặt đúng lúc sự kiện diễn ra. Một bức ảnh lịch sử không thể chụp lại lần thứ hai. Một bản tin nếu chậm có thể mất đi hơi nóng của chiến trường. Vì vậy, Đinh Quang Thành và đồng nghiệp đã đi trong đội hình hành quân thần tốc, qua Huế, Đà Nẵng, Phan Rang, rồi tiếp tục men theo các mũi tiến công đang dồn về Sài Gòn.

Sau khi Phan Rang được giải phóng, nhóm phóng viên lên Đà Lạt, nơi vừa được giải phóng trước đó không lâu. Trên đường đi, họ gặp một trở ngại bất ngờ: cầu qua sông Dinh bị địch đánh gãy, xe không thể qua được. May mắn thay, có một chiếc xe vận tải khai thác gỗ của người làm rừng miền Nam đi ngang, giúp cẩu chiếc xe com-măng-ca qua sông. Nhờ vậy, nhóm phóng viên tiếp tục đến được Đà Lạt.

Ở Đà Lạt, họ vào Nha bản đồ của chính quyền Sài Gòn cũ để chụp ảnh, thu thập tư liệu. Trong lúc đồng nghiệp phỏng vấn và ghi chép, Đinh Quang Thành nhìn thấy một chồng bản đồ lớn xếp gọn trong góc. Ông lại gần xem và nhận ra đó là bản đồ Sài Gòn. Với trực giác nghề nghiệp và kinh nghiệm của người đã đi nhiều chiến trường, ông nghĩ ngay rằng khi vào một thành phố lớn, có bản đồ chi tiết thì sẽ tìm được đường, tìm được nơi cần đến, không bị lạc giữa những ngã ba, ngã tư, đại lộ, đường phố xa lạ. Ông lấy hai tấm, gấp nhỏ lại rồi cất vào ba lô.

Lúc ấy, có lẽ chính ông cũng chưa hình dung được tấm bản đồ ấy sẽ mang một ý nghĩa đặc biệt như thế nào. Với người phóng viên, nó trước hết là phương tiện tác nghiệp. Vào Sài Gòn, cần tìm Dinh Độc Lập, Đài phát thanh, bến cảng, các cơ quan, các khu vực đông dân; nếu không có bản đồ, việc di chuyển trong thành phố vừa giải phóng sẽ rất khó. Nhưng chiến tranh thường làm cho những vật rất bình thường bỗng trở nên quan trọng ngoài dự tính. Một tấm bản đồ được bỏ vào ba lô vì lo mình lạc đường, cuối cùng lại giúp cả một đơn vị chiến đấu nhìn rõ đường tiến công.

Từ Đà Lạt, nhóm phóng viên ban đầu định đi Xuân Lộc. Nhưng các cán bộ chỉ huy Quân đoàn 3 khuyên họ quay lại đường số 1, bám theo cánh quân của Quân đoàn 2 để có thể vào Sài Gòn sớm hơn. Vì thế, họ trở lại Phan Rang, đi Phan Thiết, rồi gặp các đơn vị thuộc Sư đoàn 304 trong rừng cao su ở khu vực đồn điền Ông Quế, phía tây Xuân Lộc, thuộc Long Thành, Đồng Nai. Tại đây, Đinh Quang Thành và phóng viên Hứa Kiểm được giao đi theo mũi thọc sâu, trong đó có Lữ đoàn xe tăng 203 và Trung đoàn 66, Sư đoàn 304.

Không khí trong rừng cao su những ngày ấy rất khẩn trương. Mùi đất đỏ, mùi lá cao su, mùi xăng dầu xe cơ giới và tiếng người trao đổi nhỏ tạo thành cảm giác rất đặc biệt của trận đánh cuối cùng đang đến gần. Các đơn vị đã nhận nhiệm vụ đánh thẳng vào trung tâm Sài Gòn, trong đó Dinh Độc Lập là mục tiêu đầu não. Nhưng với những người lính từ miền Bắc vào, vốn quen hành quân trong rừng núi, đánh qua các căn cứ, các tuyến phòng thủ, việc thọc sâu vào một đô thị lớn là điều hoàn toàn khác. Đường phố Sài Gòn dày đặc, nhiều ngã rẽ. Chỉ cần sai một hướng, đội hình cơ giới có thể chậm lại, thậm chí bị lạc hoặc rơi vào thế bất lợi.

Khi Ban chỉ huy Trung đoàn 66 họp bàn phương án tác chiến, Đinh Quang Thành nhìn thấy các đồng chí chỉ huy trải ra một tấm bản đồ nhỏ, in mờ, chỉ có các hướng tiến công mà thiếu tên đường, thiếu chỉ dẫn cụ thể. Những người chỉ huy đang phải xác định Dinh Độc Lập nằm ở đâu, Đài phát thanh ở đâu, cảng Ba Son ở đâu, từ vị trí tập kết phải đi qua những điểm nào để vào được nội đô. Trong giây phút ấy, ông nhớ đến tấm bản đồ Sài Gòn khổ lớn còn nằm trong ba lô.

Ông lấy tấm bản đồ ra và nói giản dị rằng xin tặng Trung đoàn 66. Ngay trong rừng cao su, tấm bản đồ được mở rộng. Nó to gần bằng chiếc chiếu, in màu, có tên đường phố rõ ràng. Các cán bộ chỉ huy lập tức cất tấm bản đồ cũ đi, quây quần quanh tấm bản đồ mới. Từ một vật dụng của người phóng viên, tấm bản đồ trở thành tài liệu tác chiến. Những con đường, ngã tư, cây cầu, mục tiêu trong thành phố được xác định. Các tổ đội ghi chép lại hướng đi, chỗ rẽ, tuyến tiến quân. Nơi nào phải rẽ trái, nơi nào phải rẽ phải, từ rừng cao su vào đến Dinh Độc Lập sẽ qua bao nhiêu ngã ba, ngã tư — tất cả được tính toán ngay trên tấm bản đồ ấy.

Về sau, khi kể lại, Đinh Quang Thành nói lúc đó ông thấy bộ đội cần thì tặng, không nghĩ nhiều và cũng không kể lại chuyện này với ai. Chính sự giản dị ấy làm câu chuyện thêm xúc động. Giữa chiến tranh, có những đóng góp không được chuẩn bị như một chiến công. Chúng đến từ một phản xạ rất tự nhiên: thấy đồng đội cần, thấy nhiệm vụ chung cần, thì đưa ra thứ mình đang có. Với người lính, đó có thể là một viên đạn, một bi đông nước, một gói lương khô. Với người phóng viên Đinh Quang Thành, lúc ấy, đó là một tấm bản đồ.

Sáng ngày 30 tháng 4 năm 1975, các đơn vị thọc sâu tiến vào Sài Gòn. Trung đoàn 66 cùng lực lượng xe tăng vượt qua các chốt cản, tiến về Dinh Độc Lập. Những con đường đã được ghi chép trên bản đồ từ đêm trước bây giờ trở thành đường tiến quân thật. Sau khi tiêu diệt địch ở đầu cầu Sài Gòn, đơn vị đến ngã tư Hàng Xanh, rẽ trái, qua cầu Thị Nghè, đi theo đường Thống Nhất để vào Dinh Độc Lập. Trong giờ phút quyết định, việc nắm được đường đi góp phần giúp đội hình tiến nhanh, giữ đúng hướng, không bị chậm trước mục tiêu cuối cùng.

Còn nhà báo Đinh Quang Thành, ông tiếp tục làm nhiệm vụ của người cầm máy. Trong ngày 30 tháng 4 ấy, ông có mặt cùng đoàn quân giải phóng, ghi lại nhiều hình ảnh quý: xe tăng trong sân Dinh Độc Lập, bộ đội đánh chiếm các mục tiêu quan trọng, người dân Sài Gòn đổ ra đường đón quân giải phóng, những gương mặt vừa ngỡ ngàng, vừa hạnh phúc trong ngày chiến tranh kết thúc. Với ông, mỗi khuôn hình là một cách lưu giữ lịch sử. Ông không chỉ chụp để có tư liệu gửi về tòa soạn, mà còn chụp với ý thức rằng những khoảnh khắc ấy sẽ thuộc về ký ức dân tộc.

Nhiều năm sau, câu chuyện tấm bản đồ mới được nhắc lại rõ hơn trong các cuộc gặp mặt giữa Thông tấn xã Việt Nam và Sư đoàn 304. Trung tướng Phạm Xuân Thệ kể rằng khi nhận nhiệm vụ trong binh đoàn thọc sâu tiến vào Sài Gòn, đơn vị rất lúng túng vì không biết nội đô thành phố như thế nào; trong tay chỉ có bản đồ quân sự, không có bản đồ hành chính. Nhờ tấm bản đồ Đinh Quang Thành đưa ra, Trung đoàn 66 xác định được đường tiến công vào Dinh Độc Lập, rồi sau đó bắt được toàn bộ nội các Dương Văn Minh và đưa Dương Văn Minh, Vũ Văn Mẫu ra Đài phát thanh tuyên bố đầu hàng vô điều kiện.

Đối với Đinh Quang Thành, tấm bản đồ ấy là một kỷ niệm đặc biệt trong đời làm báo. Nó cho thấy người phóng viên chiến trường không đứng ngoài cuộc chiến. Họ đi cùng bộ đội, ăn cùng bộ đội, chịu gian khổ cùng bộ đội, chứng kiến mất mát cùng bộ đội và trong những lúc cần thiết, họ cũng trực tiếp góp phần vào nhiệm vụ chung. Cây bút, máy ảnh, cuộn phim, tấm bản đồ trong ba lô — tất cả đều có thể trở thành một phần của chiến thắng.

Sau này, bức ảnh chụp Ban chỉ huy Trung đoàn 66 đang họp tác chiến trên tấm bản đồ ấy được lưu giữ tại Thông tấn xã Việt Nam và Sư đoàn 304. Tấm bản đồ được Trung đoàn chuyển lại cho Sư đoàn 304, rồi được lưu giữ tại Quân đoàn 2. Những kỷ vật ấy giúp người sau hiểu rằng ngày 30 tháng 4 năm 1975 không chỉ được tạo nên bởi những biểu tượng lớn như xe tăng húc cổng Dinh Độc Lập hay lá cờ trên nóc dinh. Nó còn được tạo nên bởi những chi tiết rất đời thường: một tấm bản đồ khổ lớn lấy từ Đà Lạt, một cuộc họp trong rừng cao su, một người phóng viên mở ba lô, một đơn vị ghi lại từng ngã rẽ để kịp tiến vào trung tâm Sài Gòn.

Câu chuyện của nhà báo Đinh Quang Thành vì vậy là câu chuyện đẹp về mặt trận thông tin trong chiến tranh. Ông là người chép sử bằng hình ảnh, nhưng trong những giờ phút cuối cùng của cuộc chiến, ông còn vô tình trở thành người trao đường cho một mũi tiến công. Tấm bản đồ ông tặng Trung đoàn 66 không tự nó làm nên chiến thắng, nhưng nó đến đúng lúc, đúng nơi, đúng nhu cầu, góp phần để những người lính đi nhanh hơn, chắc hơn vào mục tiêu quyết định.

Từ tấm bản đồ ấy, người đọc hôm nay hiểu thêm một điều: lịch sử không chỉ được làm nên bởi các mệnh lệnh lớn, các chiến dịch lớn, các trận đánh lớn. Lịch sử còn được làm nên bởi những con người biết hành động đúng lúc. Một phóng viên chiến trường giữ bản đồ để khỏi lạc đường; một trung đoàn thọc sâu cần bản đồ để vào thành phố; một cuộc gặp trong rừng cao su đã nối hai nhu cầu ấy lại với nhau. Và khi xe tăng, bộ binh tiến vào Dinh Độc Lập trưa 30 tháng 4, trong dòng chảy lớn của chiến thắng có cả dấu lặng khiêm nhường của một người làm báo tên Đinh Quang Thành.

Các chi tiết chính được đối chiếu từ Báo Tin tức/TTXVN: nhà báo Đinh Quang Thành là phóng viên ảnh TTXVN, tham gia “Tổ mũi nhọn” tiến vào Dinh Độc Lập ngày 30/4/1975; ông lấy hai tấm bản đồ Sài Gòn tại Nha bản đồ Đà Lạt, sau đó gặp Ban chỉ huy Trung đoàn 66 trong rừng cao su ở đồn điền Ông Quế và trao một tấm bản đồ Sài Gòn khổ lớn cho đơn vị. VietnamPlus/TTXVN ghi rõ tấm bản đồ có tên đường phố Sài Gòn, được trải ra trong rừng cao su để Ban chỉ huy “Binh đoàn thọc sâu” nghiên cứu tuyến tiến công; các tổ đội ghi chi tiết đường đi, nhờ đó thuận lợi tiến vào Sài Gòn sáng 30/4. Báo Công Thương cũng xác nhận Đinh Quang Thành trao một trong hai tấm bản đồ khổ lớn cho Trung đoàn phó Trung đoàn 66, Sư đoàn 304 Phạm Xuân Thệ trước giờ hành tiến, và ông là một trong các phóng viên chiến trường TTXVN trực tiếp theo đoàn quân vào giải phóng Sài Gòn.