Nhà báo Trần Mai Hạnh - Bản tin viết trong đêm thống nhất

Trong ký ức của nhà báo Trần Mai Hạnh, ngày 30 tháng 4 năm 1975 không chỉ là một ngày chiến thắng. Đó là một ngày ông phải chạy đua với thời gian, với cảm xúc và với trách nhiệm của một người làm báo trước lịch sử. Ông không cầm súng tiến công vào Dinh Độc Lập, nhưng ông mang theo một thứ vũ khí khác: cuốn sổ ghi chép, cây bút và nhiệm vụ phải ghi lại thật nhanh, thật đúng những giờ phút mà cả dân tộc đã chờ đợi suốt nhiều năm chiến tranh.

Trước ngày vào Sài Gòn, Trần Mai Hạnh là phóng viên chiến trường của Việt Nam Thông tấn xã. Ông đã đi qua những năm tháng bom đạn, từng có mặt ở các trận địa Hải Phòng, Quảng Đà, rồi được cử tham gia Chiến dịch Hồ Chí Minh. Với người phóng viên thời chiến, mỗi chuyến đi không đơn giản là một chuyến công tác. Đó là đi vào nơi chưa biết ngày mai thế nào, nơi tin tức phải được lấy ngay giữa chuyển động của chiến trường, nơi sự thật có thể chỉ kịp hiện ra trong vài phút rồi biến mất.

Sáng sớm ngày 29 tháng 4 năm 1975, tại cửa rừng Tây Ninh, Tổng Biên tập Việt Nam Thông tấn xã Đào Tùng tiễn hai phóng viên Trần Mai Hạnh và Văn Bảo lên đường tiến về Sài Gòn. Không khí khi ấy rất đặc biệt. Tin chiến thắng dồn dập từ các hướng truyền về. Vòng vây quanh Sài Gòn đang khép lại. Ai cũng cảm thấy giờ phút quyết định đã rất gần, nhưng không ai biết chính xác điều gì sẽ xảy ra trong thành phố vào ngày hôm sau. Với Trần Mai Hạnh, nhiệm vụ phía trước rất rõ: phải có mặt, phải chứng kiến, phải ghi chép và phải gửi được tin ra Hà Nội càng sớm càng tốt.

Đoàn phóng viên theo lực lượng tiếp quản từ rừng ra. Con đường vào Sài Gòn không còn là con đường của những ngày bình thường. Trên đó có bộ đội hành quân, có xe cộ quân sự, có những gương mặt căng thẳng vì chiến dịch chưa hoàn toàn kết thúc, và có cả cảm giác nghẹn ngào khi mỗi bước tiến đều đưa họ gần hơn tới trung tâm của chính quyền Sài Gòn. Người phóng viên đi giữa đoàn quân, lắng nghe từng mẩu tin, nhìn từng biến chuyển, cố ghi nhớ mọi chi tiết vì hiểu rằng sau này, mỗi chi tiết nhỏ đều có thể trở thành chứng tích của một thời khắc lớn.

Trưa ngày 30 tháng 4 năm 1975, Trần Mai Hạnh và đồng nghiệp có mặt tại Dinh Độc Lập. Khi ấy, xe tăng quân giải phóng đã tiến vào dinh, lá cờ chiến thắng đã tung bay, chính quyền Sài Gòn ở giờ phút sụp đổ cuối cùng. Với một người làm báo, đứng giữa nơi ấy không thể chỉ xúc động. Ông phải lập tức làm việc. Trong khi niềm vui chiến thắng như dâng lên trong lòng mọi người, Trần Mai Hạnh bắt đầu hỏi, ghi, kiểm chứng từng dữ kiện.

Ông cần biết chiếc xe tăng đầu tiên húc đổ cổng Dinh Độc Lập vào lúc mấy giờ. Ông cần biết người chiến sĩ cắm cờ trên nóc dinh là ai. Ông cần ghi lại Tổng thống Dương Văn Minh đã tuyên bố đầu hàng như thế nào. Những câu hỏi ấy nghe có vẻ rất cụ thể, rất báo chí, nhưng chính chúng làm nên sự chính xác của lịch sử. Nếu không hỏi ngay, nếu không ghi ngay, mọi thứ có thể trôi qua trong cảm xúc vỡ òa và sau này sẽ rất khó phục dựng đầy đủ.

Bên ngoài Dinh Độc Lập, Sài Gòn đang thay đổi từng phút. Những con đường vừa trải qua chiến tranh bỗng tràn ngập người dân. Có người chạy ra đường với vẻ mặt chưa tin nổi. Có người vẫy cờ. Có người đứng lặng nhìn đoàn quân giải phóng đi qua. Niềm vui đến quá nhanh sau quá nhiều năm bom đạn, khiến người ta vừa muốn reo lên, vừa như còn ngỡ ngàng. Giữa khung cảnh ấy, Trần Mai Hạnh không cho phép mình chìm hẳn vào cảm xúc. Ông hiểu rằng nếu bài tường thuật không được viết và phát đi kịp thời, cả nước sẽ phải chờ lâu hơn để nghe được câu chuyện từ chính nơi vừa diễn ra giờ phút lịch sử.

Sau khi thu thập dữ kiện ở Dinh Độc Lập, ông ra khu vực bến cảng Sài Gòn để viết bài. Có thể hình dung người phóng viên khi ấy ngồi xuống giữa một thành phố vừa đổi chủ, trước mặt là cuốn sổ ghi chép còn nóng hổi sự kiện, trong lòng là bao nhiêu hình ảnh dồn dập: cánh cổng Dinh Độc Lập, lá cờ trên nóc dinh, những người lính giải phóng, lời tuyên bố đầu hàng, tiếng người dân reo mừng, và cảm giác đất nước sau bao nhiêu năm chia cắt cuối cùng đã liền một dải.

Bài tường thuật được viết trong đêm ấy mang nhan đề “Thành phố Hồ Chí Minh rực rỡ sao vàng”. Đó không chỉ là một nhan đề báo chí. Nó là cảm xúc của người chứng kiến trước một thành phố vừa bước sang trang mới. Trong ánh nhìn của Trần Mai Hạnh, Sài Gòn trưa 30 tháng 4 không còn là thủ phủ của chính quyền Sài Gòn, mà là thành phố của ngày thống nhất, thành phố của sao vàng, của cờ chiến thắng, của nhân dân ùa ra đón đoàn quân giải phóng.

Bài viết được gửi phát trong đêm 30 tháng 4 trên Bản tin Đấu tranh thống nhất của Việt Nam Thông tấn xã. Đến trưa ngày 1 tháng 5, bài được đọc trong bản tin thời sự đặc biệt của Đài Tiếng nói Việt Nam. Với hàng triệu người đang hồi hộp chờ tin, những dòng tường thuật ấy có ý nghĩa như một lời xác nhận: Sài Gòn đã được giải phóng, chiến tranh đã kết thúc, đất nước đã thống nhất. Sau đó, bài được đổi nhan đề thành “Tiến vào Phủ Tổng thống ngụy” và đăng trang trọng trên Báo Nhân Dân số đặc biệt ngày 2 tháng 5 năm 1975.

Điều xúc động là khi bài tường thuật ấy được phát đi, người viết nó có lẽ chưa kịp nghỉ ngơi. Ông vẫn đang ở giữa Sài Gòn, tiếp tục ghi chép, tiếp tục chứng kiến những ngày đầu tiên sau giải phóng. Ngày hôm sau, Trần Mai Hạnh mới gặp lại em trai mình là nhà báo Trần Mai Hưởng, người cũng có mặt tại Dinh Độc Lập và chụp được bức ảnh lịch sử xe tăng tiến vào dinh. Hai anh em, mỗi người đi theo một hướng tác nghiệp khác nhau, cùng gặp nhau ở thời khắc đặc biệt của đất nước. Một người có bức ảnh biểu tượng. Một người có bài tường thuật đầu tiên. Cả hai đều là người làm báo được lịch sử đặt vào đúng nơi, đúng lúc.

Nhiều năm sau, khi nhìn lại ngày 30 tháng 4, Trần Mai Hạnh không chỉ nhớ niềm vui chiến thắng. Ông nhớ cảm giác cấp bách của người phải ghi lại sự thật khi sự thật đang diễn ra. Ông nhớ rằng những giờ phút huy hoàng nếu không được ghi chép kịp thời thì ngay ngày hôm sau đã trở thành quá khứ. Vì thế, viết không chỉ là nghề nghiệp. Viết là trách nhiệm với những người đã hy sinh, với đồng đội, với nhân dân và với thế hệ sau.

Câu chuyện của nhà báo Trần Mai Hạnh vì vậy không chỉ là câu chuyện về một bài báo. Đó là câu chuyện về người phóng viên chiến trường có mặt giữa thời khắc kết thúc chiến tranh, đã kịp biến những gì mắt thấy, tai nghe thành bản tin gửi đi trong đêm thống nhất. Bài tường thuật ấy giúp người đọc, người nghe cả nước hình dung được Sài Gòn trong giờ phút lịch sử. Và qua câu chuyện ấy, ta hiểu rằng lịch sử không chỉ được làm nên bởi những người trực tiếp cầm súng. Lịch sử còn được gìn giữ bởi những người chứng kiến trung thực, ghi lại kịp thời và kể lại bằng trách nhiệm của một người đã sống trong chính khoảnh khắc ấy.

Các chi tiết chính được đối chiếu từ Báo Tin tức/TTXVN: nhà báo Trần Mai Hạnh là phóng viên chiến trường của Việt Nam Thông tấn xã; ông được giao nhiệm vụ cùng nhà báo Văn Bảo tiến về Sài Gòn, có mặt tại Dinh Độc Lập trưa 30/4/1975, thu thập các dữ kiện về xe tăng, người cắm cờ và lời tuyên bố đầu hàng của Dương Văn Minh, rồi viết bài tường thuật tại bến cảng Sài Gòn. Bài “Thành phố Hồ Chí Minh rực rỡ sao vàng” được phát trong đêm 30/4/1975, được Đài Tiếng nói Việt Nam đọc trưa 1/5/1975, sau đó đăng trên Báo Nhân Dân số đặc biệt ngày 2/5/1975 với nhan đề “Tiến vào Phủ Tổng thống ngụy”.