NHÀ CÁCH MẠNG PHAN DƯƠNG (1898-1955)
NHÀ CÁCH MẠNG PHAN DƯƠNG (1898-1955)
Đồng chí Phan Dương sinh năm 1898 tại thôn Văn Lâm, xã Đức Lâm (nay là xã Lâm Trung Thủy), huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh.
Năm 1925, đồng chí sang Lào buôn bán. Nhờ trình độ học vấn và thông thạo tiếng Pháp, năm 1927 ông được tuyển làm công chức, đến năm 1930 được bổ nhiệm làm Tham biện Tòa sứ Pháp tại Viêng Chăn, một chức vụ tương đương Chánh Văn phòng ngày nay.
Cuối năm 1929, đồng chí gặp Thái Mười, cán bộ liên lạc của tổ chức Việt Nam Cách mạng Thanh niên hoạt động tại Thái Lan. Từ đây, ông bí mật trở thành đầu mối liên lạc, nơi trú chân an toàn cho các cán bộ cách mạng qua lại giữa Lào và Thái Lan.
Trong thời kỳ phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh (1930-1931) bị thực dân Pháp đàn áp đẫm máu, hàng trăm đồng bào và cán bộ cách mạng phải vượt biên sang Lào lánh nạn. Với vỏ bọc là một viên chức trong bộ máy thuộc địa, đồng chí Phan Dương đã bảo lãnh, che chở và giúp đỡ nhiều người Việt sang định cư an toàn. Ông còn hỗ trợ thành lập một xưởng mộc của người Thái Yên, tạo việc làm và sinh kế cho bà con tha hương.
Trên cương vị công tác, đồng chí nhiều lần được cử khảo sát các khu vực giáp biên giới Việt Nam như Savanakhet, Mường Phìn, Sê Pôn, Bản Đông, Păc Xế.... Chứng kiến cảnh đồng bào Việt Nam lưu lạc chịu nhiều cực khổ, ông đã trực tiếp vận động quan chức địa phương tạo điều kiện giúp đỡ người Việt, đồng thời gửi báo cáo lên chính quyền Pháp, kiến nghị nới lỏng chính sách quản lý để giảm bớt khó khăn cho đồng bào.
Năm 1932, sau khi hay tin đồng chí Thái Mười bị sát hại, ông vẫn âm thầm duy trì các hoạt động hỗ trợ phong trào cách mạng và cộng đồng người Việt tại Lào.
Năm 1938, dưới sự vận động của đảng viên Trần Đức Vịnh, đồng chí đứng ra thành lập Hội Ái hữu Việt kiều tại Lào và được tín nhiệm bầu làm Chủ tịch Hội. Hội đã đoàn kết cộng đồng người Việt, hỗ trợ nhau trong cuộc sống, đồng thời trở thành điểm tựa quan trọng của phong trào yêu nước ở Lào cho đến sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Năm 1940, khi phát xít Nhật tiến vào Đông Dương, đồng chí rời công việc tại Tòa sứ, đưa gia đình về Thà Khẹt sinh sống và tiếp tục duy trì hoạt động yêu nước. Đầu năm 1943, ông bị quân Nhật bắt giữ vì nghi ngờ có liên hệ với lực lượng cách mạng nhưng sau hai tuần quản thúc đã được trả tự do.
Theo đề nghị của các đồng chí trong tổ chức, ông sang Thái Lan xây dựng cơ sở trong cộng đồng Việt kiều để chuẩn bị nơi trú chân cho đồng bào khi cần thiết. Dù từng bị cảnh sát Thái Lan bắt giữ và thẩm vấn, đồng chí vẫn giữ vững khí tiết, bảo toàn bí mật cách mạng.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đầu năm 1946, đồng chí Phan Dương đưa gia đình trở về quê hương Đức Thọ, Hà Tĩnh. Tại quê nhà, ông tiếp tục động viên con cháu chăm lo học tập, lao động sản xuất và tích cực tham gia sự nghiệp kháng chiến, xây dựng đất nước.
Năm 1955, đồng chí Phan Dương qua đời, khép lại cuộc đời của một người trí thức yêu nước đã dành nhiều năm âm thầm cống hiến cho cách mạng và cộng đồng người Việt trên đất Lào.
Đời đời ghi nhớ những đóng góp thầm lặng nhưng to lớn của nhà cách mạng Phan Dương đối với phong trào yêu nước và sự nghiệp giải phóng dân tộc.
