NHÀ CÁCH MẠNG TRƯƠNG QUANG PHIÊN

Năm 1927 Trương Quang Phiên tham gia hoạt động cách mạng ông tham gia khi Chi hội Thanh niên Cách mạng đồng chí hội huyện Gio Linh, Quảng Trị được thành lập.

Năm 1929 sau khi hoạt động cách mạng sôi nổi, thực dân Pháp truy lùng gắt gao nhiều hội viên bị bắt, ông Trương Quang Phiên bị bắt và kết án tù giam tại nhà lao Thành cổ Quảng Trị.

Năm 1933 sau khi được mãn hạn tù ông Trương Quang Phiên mở lớp dạy học có tên gọi gia đình “Học hiệu Tiên Việt” dạy con em trong làng. Đây là một trong rất ít lớp học chữ quốc ngữ đầu tiên tại Quảng Trị.

Gia đình “Học hiệu Tiên Việt” không chỉ đơn thuần là lớp học mà còn là nơi tụ nghĩa. Ngoài dạy chữ, ông Phiên còn là người thầy cách mạng của bao thế hệ trẻ.

Những sáng kiến dạy học từ những năm ấy của ông Phiên đã được áp dụng khắp địa phương Quảng Trị trong những ngày mới khởi nghĩa. Nhờ vậy, chưa đầy một năm sau Cách mạng Tháng Tám, Quảng Trị đã có hàng vạn người đọc thông viết thạo.

Thời cơ của mùa thu cách mạng đã đến, ngày 18/8/1945, Hội nghị toàn tỉnh Quảng Trị thống nhất lực lượng bàn việc khởi nghĩa giành chính quyền về tay cách mạng.Ông Trương Quang Phiên được giao nhiệm vụ tổ chức giành chính quyền ở Quảng Trị.

Ngày 23/8/1945, ông Phiên tập hợp đông đảo dân làng Mai Xá kéo lên tỉnh phối hợp cùng các địa phương khác treo cờ cách mạng lên Tòa Công sứ cũ. Khắp nơi trong tỉnh Quảng Trị lúc ấy, làng quê nào cũng phất cờ khởi nghĩa.

Sáng 23/8/1945, cờ đỏ sao vàng của Tổ quốc được đại diện Ủy ban khởi nghĩa tỉnh treo lên Dinh Tỉnh trưởng Quảng Trị, đánh dấu thắng lợi của khởi nghĩa giành chính quyền.

Ngày 14/4/1947, Hội nghị Tỉnh ủy họp ở vùng núi huyện Triệu Phong nhận định tình hình, quyết định thiết lập chiến khu để ổn định và tập trung địa điểm của cơ quan lãnh đạo tỉnh.Chiến khu Ba Lòng nay thuộc xã An toàn khu Ba Lòng được ra đời trong hoàn cảnh ấy.

Cuộc họp của tỉnh bàn nhiều nội dung cần kíp trước mắt. Đáng chú ý, ông Phiên đề nghị phóng thích toàn bộ 300 phạm nhân đang bị giam giữ vì họ là những dân thường vô tội. “Tôi đề nghị phóng thích toàn bộ những ai bị giam giữ ở nhà lao Quảng Trị ngay ngày hôm nay. Nếu sau này có ai trong họ làm gì phản dân hại nước thì các anh đem tôi ra xử tội”, tư liệu gia đình ông còn lưu giữ ghi rõ.

Sang năm 1948, ông Trương Quang Phiên được cử làm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính tỉnh Quảng Trị. Nhận cương vị mới được vài ba tháng, ông Phiên gặp một sự kiện chưa có tiền lệ, cần phải suy nghĩ nhiều mới tìm ra hướng giải quyết.

Hôm đó đội cảnh vệ dẫn một đoàn khách đến nơi ông làm việc, đó là túp lều tranh ẩn náu dưới một lùm cây rừng rậm rạp. Đoàn khách có sáu cụ già, dáng thanh tao nho nhã, ăn mặc theo lối cổ. Ông Phiên liền biết đó là các vị quan to trong triều đình nhà Nguyễn ở Huế. Không biết tại sao trong thời điểm chiến tranh ác liệt này, các cụ lại đến đây. Ông Phiên niềm nở chào hỏi các cụ, rồi nhẹ nhàng tìm hiểu lý do chuyến thăm.

Một vị quan thay mặt cả nhóm phát biểu: “Thời gian qua chúng tôi sống quá khổ sở ở quê nhà. Chúng tôi không muốn đến sống trong các vùng Pháp chiếm đóng, không muốn làm gì cho giặc. Nhưng sống ở quê cũng không yên vì Pháp hay càn quét đốt nhà, bắt người. Gần đây, chúng tôi nghe tiếng ông chủ tịch là người khoan dung, độ lượng, yêu nước thương dân nên rủ nhau đến đây nương náu vùng kháng chiến, nhờ ông che chở. Chúng tôi sẵn sàng làm việc gì mà ông giao phó”.

Ông Phiên bày tỏ xúc động trước quyết tâm tham gia kháng chiến của các vị quan cũ, hứa sẽ báo cáo Chính phủ xin hướng giải quyết. Ông cũng hứa sắp xếp nơi ăn ở cho các cụ chu đáo và sẽ mời các cụ tham gia một số công việc phù hợp.

Trước đó, khi tản cư lên vùng miền núi, cơ quan văn hóa thông tin có mang theo nhiều tài liệu lưu trữ bằng chữ Hán và tiếng Pháp. Thế là ông Phiên giao cho các cụ việc phân loại tài liệu, đánh giá kỹ từng loại một. Các cụ phấn khởi với công việc vừa tầm này, nhất là các vị giỏi chữ nho. Các cụ không hạn chế mình vào công việc sách vở, còn tham gia trồng rau xanh, trồng ngô, trồng khoai như các cán bộ cơ quan tỉnh.

Cuộc sống vui vẻ trôi chảy được khoảng hai tuần thì các cụ bị bệnh sốt rét quật ngã. Ở chiến khu thầy thuốc rất hiếm, vậy mà ông Phiên vẫn cử một vị y sĩ giàu kinh nghiệm hàng ngày đến chăm lo cho các cụ. Hơn một tuần trôi qua, bệnh tình các cụ không có dấu hiệu gì lạc quan.

Năm 1953, ông Trương Quang Phiên được cấp trên điều ra Liên khu IV rồi về Trung ương chuẩn bị tiếp quản Thủ đô vào năm 1954. Lúc bấy giờ, Chính phủ lập các ban, ngành, rất cần người đặc biệt tin cậy để tiếp quản Kho bạc Đông Dương và ông Trương Quang Phiên, người Quảng Trị được chọn phụ trách kho bạc này.

Ông Phiên mất năm 1989 tại Huế

(Hội yêu khí tài quân sự)