Nhà khoa học cống hiến cả đời cho tổ quốc Đặng Văn Ngữ

Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ – Nhà khoa học cống hiến trọn đời cho Tổ quốc

Đặng Văn Ngữ là một trong những nhà khoa học và bác sĩ tiêu biểu của nền y học Việt Nam thế kỷ XX. Năm 1943, khi đang phụ trách Labo Ký sinh trùng của Trường Đại học Y Đông Dương, ông được cử sang Nhật Bản nghiên cứu. Tại Tokyo, ông tham gia nhiều công trình về vi trùng học và đặc biệt tìm ra giống nấm có khả năng sản xuất Penicillin.

Sau Cách mạng Tháng Tám, ông được Việt kiều tại Nhật bầu làm Hội trưởng Hội Việt kiều yêu nước. Khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ, dù có cơ hội ở lại Nhật với điều kiện làm việc thuận lợi, ông quyết định trở về nước. Cuối năm 1949, ông vượt qua Lào và Trường Sơn để về với kháng chiến. Trong bản tự thuật năm 1952, ông viết rằng khi trở về, hành trang chỉ có “hai bộ quần áo và một ống giống nấm Penicilin”.

Đầu năm 1950, tại một ngôi chùa nhỏ ở Yên Thành, ông bắt đầu xây dựng phòng thí nghiệm trong điều kiện hết sức thiếu thốn. Không có đầy đủ dụng cụ, ông và đồng nghiệp phải tận dụng những vật liệu sẵn có như ống tre, ống sậy và nguyên liệu trong nước để nghiên cứu. Những mẻ Penicillin đầu tiên đã được sản xuất, mở ra khả năng điều trị nhiễm trùng cho thương binh trong kháng chiến.

Lên Việt Bắc, Đặng Văn Ngữ tiếp tục phụ trách phòng thí nghiệm của Đại học Y khoa, đồng thời đào tạo bác sĩ, dược sĩ và sinh viên cách điều chế nước lọc Penicillin. Ông không chỉ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm mà còn trực tiếp hướng dẫn, truyền lại kiến thức cho các cơ sở y tế ở nhiều địa phương. Hình ảnh một giáo sư với chiếc kính tròn, dáng người nhỏ và nụ cười hiền trở nên quen thuộc với nhiều thế hệ học trò trong kháng chiến.

Sau năm 1954, ông dành nhiều tâm sức nghiên cứu và phòng chống sốt rét. Từ năm 1955 đến 1957, các nhóm nghiên cứu do ông tổ chức đã tiến hành điều tra trên hàng nghìn địa điểm, khảo sát máu, muỗi và các nguồn nước ở những vùng có bệnh sốt rét. Ông cũng nhiều lần trực tiếp vào vùng rừng sâu để lấy mẫu và nghiên cứu.

Năm 1964, tình hình sốt rét ở miền Bắc giảm mạnh. Tuy nhiên, ông nhận thấy căn bệnh này vẫn là vấn đề nghiêm trọng đối với lực lượng hoạt động ở miền Nam. Ông mong muốn trực tiếp vào chiến trường để nghiên cứu và tìm hướng chế tạo vaccine phòng sốt rét.

Để chứng minh mình đủ sức hành quân, ông âm thầm luyện tập với ba lô ngày càng nặng. Có lần, ông mang trên lưng 25kg gạo và đi bộ một quãng đường dài ở Hà Nội. Cuối cùng, nguyện vọng của ông được chấp thuận. Tháng 2-1967, ông dẫn đoàn công tác 13 người vào chiến trường Trị - Thiên để nghiên cứu phòng chống sốt rét.

Ngày 1-4-1967, tại chiến trường Trường Sơn, Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ cùng hai thành viên trong đoàn đã hy sinh trong một trận bom. Ông ra đi khi công việc nghiên cứu vẫn còn dang dở, nhưng những đóng góp về Penicillin, nghiên cứu sốt rét và đào tạo cán bộ y tế đã trở thành một phần quan trọng trong lịch sử y học Việt Nam.

Sau ngày đất nước thống nhất, ông được truy tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhất và Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ. Tên Đặng Văn Ngữ ngày nay vẫn được đặt cho nhiều trường học, bệnh viện và đường phố, gắn với hình ảnh một trí thức đã lựa chọn trở về với đất nước và cống hiến trọn đời cho khoa học, cho người bệnh và cho Tổ quốc.