NHÀ SỬ HỌC LỚN CỦA XỨ NGHỆ CUỐI THẾ KỶ XIX

Trong lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, Cao Xuân Dục là một nhân vật đặc biệt. Ông từng giữ những chức vụ cao trong triều Nguyễn, đứng đầu Bộ Học và Quốc sử quán, đồng thời trực tiếp tham gia biên soạn nhiều công trình lịch sử, địa lý và khoa bảng có giá trị.

Nếu sự nghiệp quan trường đưa Cao Xuân Dục trở thành một đại thần của triều Nguyễn, thì những trước tác ông để lại mới là thứ giúp tên tuổi ông vượt qua thời đại.

Đặc biệt, các bộ “Quốc triều Hương khoa lục”, “Quốc triều khoa bảng lục”, “Đại Nam chính biên liệt truyện” và nhiều công trình khác đã trở thành nguồn tư liệu quan trọng để hậu thế nghiên cứu lịch sử, văn hóa và nền khoa cử Việt Nam.

Người con đất Diễn Châu

Cao Xuân Dục sinh năm 1843, tự là Tử Phát, hiệu Long Cương, quê làng Thịnh Mỹ, tổng Cao Xá, phủ Diễn Châu, tỉnh Nghệ An, nay thuộc xã Diễn Thịnh, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An.

Ông sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống học hành.

Từ nhỏ, Cao Xuân Dục đã nổi tiếng thông minh, học giỏi. Tuy nhiên, con đường khoa cử của ông lại không hề thuận lợi.

Khác với những người sớm thành danh, ông phải trải qua nhiều năm đèn sách mới đạt được thành tựu.

Mãi đến năm 1876, khi đã 33 tuổi, ông mới đỗ Cử nhân.

Năm sau, ông tiếp tục dự thi Hội nhưng không đỗ.

Con đường làm quan của Cao Xuân Dục vì thế bắt đầu khá muộn.

Từ một viên quan địa phương

Sau khi thi Hội không đỗ, Cao Xuân Dục nhận chức Hậu bổ ở Quảng Ngãi.

Tại đây, ông lần lượt đảm nhiệm các chức vụ như Kinh lịch, Tri huyện Bình Sơn rồi Tri huyện Mộ Đức.

Quảng Ngãi lúc ấy thường xuyên xảy ra thiên tai, đời sống nhân dân khó khăn.

Cao Xuân Dục được ghi nhận đã tham gia việc cứu đói, xin triều đình hỗ trợ và tìm cách giúp người dân ổn định cuộc sống.

Những năm tháng làm quan ở địa phương giúp ông tích lũy kinh nghiệm thực tế và từng bước được triều đình chú ý.

Năm 1880, ông được thăng hàm Hàn lâm viện Biên tu.

Bước vào trung tâm chính trị

Năm 1881, Cao Xuân Dục được điều về Huế.

Ông lần lượt làm việc tại Bộ Hình rồi các cơ quan khác của triều đình.

Đây cũng là thời kỳ tình hình đất nước ngày càng phức tạp.

Thực dân Pháp từng bước mở rộng chiến tranh xâm lược.

Năm 1882, quân Pháp đánh chiếm Hà Nội lần thứ hai.

Cao Xuân Dục được tham gia phái bộ do Trần Đình Túc dẫn đầu ra Hà Nội thương thuyết với phía Pháp.

Ông giữ vai trò thư ký trong phái bộ.

Đây là một trong những dấu mốc cho thấy ông đã bắt đầu được triều đình giao những nhiệm vụ quan trọng.

Một đại thần giữa thời kỳ biến động

Sau đó, Cao Xuân Dục tiếp tục được giao nhiều chức vụ.

Ông từng làm Tri phủ Ứng Hòa, rồi giữ nhiều chức vụ quan trọng trong bộ máy hành chính triều Nguyễn.

Con đường quan trường của ông ngày càng thăng tiến.

Nhưng đó cũng là thời kỳ vô cùng khó khăn đối với triều đình Huế.

Đất nước đứng trước sức ép ngày càng lớn của thực dân Pháp.

Phong trào chống Pháp và phong trào Cần Vương diễn ra ở nhiều địa phương.

Trong hoàn cảnh ấy, Cao Xuân Dục tiếp tục làm việc trong bộ máy triều Nguyễn và dần trở thành một trong những quan lại cao cấp.

Người đứng đầu Quốc sử quán

Một trong những vị trí quan trọng nhất trong sự nghiệp Cao Xuân Dục là Tổng tài Quốc sử quán.

Quốc sử quán là cơ quan chuyên trách việc biên soạn và lưu giữ sử sách của triều Nguyễn.

Đảm nhiệm vị trí Tổng tài đồng nghĩa với việc Cao Xuân Dục có vai trò rất lớn trong hoạt động biên soạn lịch sử chính thống của triều đình.

Ông không chỉ quản lý công việc mà còn trực tiếp tham gia vào quá trình biên soạn nhiều bộ sách.

Chính từ đây, sự nghiệp của ông ngày càng gắn chặt với sử học và văn hóa.

Các nhà nghiên cứu sau này đánh giá ông là một trong những học giả có đóng góp quan trọng cho sử học Việt Nam cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX.

Người đứng đầu Bộ Học

Cao Xuân Dục còn từng giữ chức Thượng thư Bộ Học.

Bộ Học khi ấy phụ trách những vấn đề quan trọng liên quan đến giáo dục và khoa cử.

Đối với một người từng phải chờ đến năm 33 tuổi mới đỗ Cử nhân, việc trở thành người đứng đầu cơ quan phụ trách giáo dục và khoa cử của triều đình là một dấu mốc đặc biệt.

Nhưng điều đáng chú ý hơn là từ vị trí này, ông có điều kiện trực tiếp tham gia vào việc sưu tầm, hệ thống hóa và bảo tồn tư liệu khoa bảng.

“Quốc triều Hương khoa lục” – ký ức của nền khoa cử

Một trong những công trình nổi tiếng nhất của Cao Xuân Dục là “Quốc triều Hương khoa lục”.

Đây là bộ sách ghi chép về 47 khoa thi Hương dưới triều Nguyễn, từ khoa đầu năm 1807 đến khoa cuối năm 1918.

Tác phẩm ghi lại tên tuổi và lý lịch sơ lược của hơn 5.000 người đỗ Cử nhân, Hương cống trong các khoa thi.

Có thể hình dung đây như một “cuốn sổ ký ức” khổng lồ của nền khoa cử triều Nguyễn.

Nhờ công trình ấy, hậu thế có thể biết được tên tuổi, quê quán và hành trình khoa cử của hàng nghìn trí thức Việt Nam.

Một người từng lận đận trên đường khoa bảng lại trở thành người góp phần lưu giữ lịch sử khoa bảng của cả một triều đại.

Đó là một nghịch lý rất thú vị trong cuộc đời Cao Xuân Dục.

“Quốc triều Khoa bảng lục”

Bên cạnh “Quốc triều Hương khoa lục”, Cao Xuân Dục còn biên soạn “Quốc triều Khoa bảng lục”.

Công trình ghi chép về những người đỗ đại khoa dưới triều Nguyễn.

Các tác phẩm này có giá trị đặc biệt đối với việc nghiên cứu lịch sử giáo dục, khoa cử và tầng lớp trí thức Việt Nam thời Nguyễn.

Nếu “Quốc triều Hương khoa lục” giúp hậu thế hình dung hệ thống thi Hương, thì “Quốc triều Khoa bảng lục” lại góp phần lưu giữ dấu tích của những người bước lên những bậc cao nhất của khoa cử.

Người ghi lại lịch sử của một triều đại

Cao Xuân Dục còn tham gia biên soạn nhiều bộ sử quan trọng.

Trong số đó có “Quốc triều chính biên toát yếu”, “Đại Nam chính biên liệt truyện”, “Đại Nam nhất thống chí” và nhiều công trình khác.

Những tác phẩm này bao quát nhiều lĩnh vực:

Lịch sử.

Địa lý.

Nhân vật.

Khoa cử.

Phong tục.

Văn hóa.

Địa danh.

Qua đó, Cao Xuân Dục để lại một khối lượng tư liệu rất lớn cho việc nghiên cứu Việt Nam thời Nguyễn.

“Đại Nam nhất thống chí”

Một trong những công trình có giá trị đặc biệt là “Đại Nam nhất thống chí”.

Đây là bộ sách địa lý – lịch sử quan trọng của triều Nguyễn, ghi chép về địa lý, hành chính, núi sông, sản vật, di tích và nhiều đặc điểm của các địa phương.

Cao Xuân Dục giữ vai trò Tổng tài trong quá trình biên soạn một phiên bản của công trình này.

Những ghi chép ấy ngày nay vẫn có giá trị đối với việc nghiên cứu địa lý lịch sử Việt Nam.

Một nhà văn hóa chứ không chỉ là một vị quan

Nếu chỉ nhìn Cao Xuân Dục như một quan đại thần thì sẽ bỏ qua phần quan trọng nhất trong di sản của ông.

Ông là người có vốn tri thức rất rộng.

Ông nghiên cứu lịch sử.

Sưu tầm tư liệu.

Biên soạn sách.

Nghiên cứu địa lý.

Ghi chép về nhân vật.

Quan tâm đến khoa cử.

Và sáng tác văn chương.

Viện Nghiên cứu Hán Nôm xác định Cao Xuân Dục là một tác gia Hán Nôm quan trọng cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX.

Một người luôn ý thức về việc giữ gìn tư liệu

Điểm đáng quý trong sự nghiệp của Cao Xuân Dục là ý thức rất rõ về việc lưu giữ tri thức của quá khứ.

Ông hiểu rằng nếu những tư liệu về khoa cử, nhân vật, địa lý và lịch sử không được ghi chép cẩn thận thì chúng có thể mất đi.

Vì thế, ông dành nhiều năm sưu tầm, hiệu đính và biên soạn.

Những công trình ấy không chỉ phục vụ triều đình đương thời.

Ngày nay, chúng đã trở thành nguồn tư liệu để các nhà sử học nghiên cứu chính giai đoạn lịch sử mà ông từng sống.

Những năm cuối đời

Cao Xuân Dục tiếp tục giữ những trọng trách quan trọng trong triều Nguyễn cho đến những năm cuối đời.

Ông từng giữ chức Đông các Đại học sĩ, Quốc sử quán Tổng tài, Thượng thư Bộ Học, đồng thời đảm nhiệm nhiều chức vụ khác.

Ông cũng được phong tước An Xuân tử.

Cao Xuân Dục qua đời năm 1923, hưởng thọ khoảng 81 tuổi.

Ông để lại một gia đình có truyền thống học hành nổi bật.

Trong số những người con và hậu duệ của ông có nhiều người tiếp tục theo nghiệp khoa cử, quan trường và học thuật.

Đáng chú ý, hậu duệ của ông có Cao Xuân Huy, một giáo sư triết học nổi tiếng của Việt Nam thế kỷ XX.

Tên tuổi còn lại trên đường phố Vinh

Ngày nay, tại thành phố Vinh có đường Cao Xuân Dục.

Tuyến đường dài khoảng 530 m, nối khu vực đường Phong Định Cảng với khu vực Nguyễn Vĩnh Lộc – Hàm Nghi.

Tên con đường là một cách để quê hương Nghệ An ghi nhớ một người con đã để lại dấu ấn đặc biệt trong lịch sử văn hóa và học thuật Việt Nam.

Cao Xuân Dục – người giữ ký ức của một thời đại

Có những người được lịch sử nhớ đến bởi những trận đánh.

Có người được nhớ đến bởi những chức vụ.

Nhưng Cao Xuân Dục để lại dấu ấn bằng những trang sách.

Ông đã ghi lại tên tuổi của hàng nghìn người đỗ đạt.

Ghi lại địa lý của đất nước.

Ghi lại những nhân vật của các triều đại.

Góp phần biên soạn những bộ sử lớn.

Và dành nhiều năm để bảo tồn những tư liệu mà nếu không được ghi chép, có thể đã thất truyền.

Cao Xuân Dục – nhà sử học lớn của xứ Nghệ cuối thế kỷ XIX vì thế không chỉ là câu chuyện về một vị đại thần triều Nguyễn.

Đó còn là câu chuyện về một người từng trải qua con đường khoa cử đầy lận đận nhưng cuối cùng lại trở thành một trong những người góp công lớn nhất trong việc lưu giữ ký ức khoa bảng của cả triều Nguyễn.

Ông sinh ra ở Thịnh Mỹ, Diễn Châu – một vùng đất xứ Nghệ giàu truyền thống hiếu học.

Ông đi từ một viên quan địa phương đến những vị trí cao nhất trong triều đình.

Nhưng sau hơn một thế kỷ, điều còn khiến hậu thế nhớ đến ông không phải là phẩm hàm hay tước vị.

Mà là những bộ sách.

Những trang sử.

Những tên người.

Những địa danh.

Những ký ức về một thời đại đã qua.

Và trên một con đường ở Vinh hôm nay, cái tên Cao Xuân Dục vẫn nhắc người ta nhớ về một học giả xứ Nghệ đã dành phần lớn cuộc đời mình để giữ lại lịch sử cho những thế hệ chưa từng gặp ông.