Nhắc rừng

Có những người không ra trận ở những mặt trận lớn, không xuất hiện trong những trang sử rạng danh — nhưng nếu không có họ, bản làng đã thành tro, cách mạng đã mất đi một mảng rừng che khuất.

Lỷ A Coỏng sinh năm 1923, tên thật là Lý Vĩnh Phớc, người Dao, ở xã Thanh Y (nay thuộc xã Đầm Hà, tỉnh Quảng Ninh). Gia cảnh ông là hình ảnh thu nhỏ của bao số phận miền núi thời loạn: nhà bị giặc đốt, anh em ly tán, phải chạy sang bản khác làm rể để mà sống. Cái nghèo và nỗi mất mát không làm ông gục — ngược lại, chính từ đó ông hiểu hơn ai hết vì sao người Dao cần có Đảng.

Từ những ngày đầu kháng chiến, ông lặng lẽ tham gia du kích ở các bản vùng cao Nà Pá, Thanh Y (thuộc khu vực huyện Đầm Hà cũ). Năm 1946, khi mới hơn hai mươi tuổi, ông đã cùng dân quân xã được huấn luyện vũ khí, tập phối hợp tác chiến — những kỹ năng tưởng chừng thô sơ nhưng lại là lá chắn sống còn của cả một cộng đồng bản nhỏ giữa đại ngàn Đông Bắc.

Thời bấy giờ, thực dân Pháp dựng lên cái gọi là "Xứ Nùng tự trị" — một tổ chức phản động được cài cắm vào vùng dân tộc thiểu số với mục đích chia rẽ, lôi kéo đồng bào khỏi lực lượng cách mạng. Chúng lùng bắt cán bộ, gieo tư tưởng ly khai, kết nối với thổ phỉ để gây rối hậu phương. Bản Thanh Y không tránh khỏi cơn gió độc đó.

Năm 1955, Lỷ A Coỏng chính thức vào Đảng, trở thành Chính trị viên xã đội, rồi Xã Đội trưởng dân quân du kích xã Thanh Y (nay thuộc xã Đầm Hà). Chức vụ không lớn, nhưng ở vùng núi heo hút ấy, ông là người trực tiếp đứng giữa bản làng và mũi súng của phỉ.

Một lần, toán phỉ do tên Chíu Sồi Thống cầm đầu đột ngột tấn công — giết hại cán bộ, bắt giữ lãnh đạo xã, gieo khiếp sợ khắp các bản. Lỷ A Coỏng không chạy. Ông phối hợp cùng các lực lượng cách mạng, tập hợp dân quân, lãnh đạo đồng bào phản công, tiễu trừ hàng chục tên, đập tan toàn bộ kế hoạch bạo loạn.

Tháng 12/1955, khi truy quét một toán đặc vụ Tưởng Giới Thạch xâm nhập qua biên giới, đội dân quân do ông chỉ huy đã thu giữ súng ngắn, tài liệu mật và bảy thỏi vàng. Chính trong lần đó — hay có thể là một lần tương tự mà ký ức người Dao vẫn còn lưu — kẻ thù đã chìa ra cả tiền bạc, cả vàng, thuyết phục ông quay lưng lại với cách mạng. Câu trả lời của Lỷ A Coỏng ngắn gọn và thẳng như tiếng đá núi: "Vàng không mua nổi lòng người Dao theo Đảng."

Năm 1957, ông tự tay bắt sống một tên mật thám do Pháp cài lại hoạt động bí mật tại Hải Ninh (nay thuộc vùng đông bắc Quảng Ninh). Năm 1958, khi nhóm phỉ Trình Coóng Phí ép buộc hơn tám mươi người dân bỏ bản vào rừng, lập căn cứ tại khu vực Hà Cối (nay là huyện Hải Hà), Lỷ A Coỏng lại là người đi đầu trong chiến dịch giải cứu và vận động bà con trở về.

Suốt những năm tháng ấy, ông không để bản Thanh Y rơi vào tay phỉ. Không một lần. Thành tích đó được ghi nhận bằng Huân chương Chiến công hạng Ba, nhiều danh hiệu chiến sĩ thi đua, và cao nhất — ngày 1/1/1967, Nhà nước phong tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Ông mất năm 1999, thọ 76 tuổi. Tỉnh Đoàn Quảng Ninh về sau đã phục chế chân dung ông và trao tặng gia đình — một cử chỉ muộn màng nhưng ý nghĩa, để khuôn mặt người đàn ông Dao lặng lẽ ấy không bị lãng quên giữa núi rừng Đông Bắc.

Những thỏi vàng năm đó, kẻ thù đã không lấy lại được. Và bản Thanh Y, qua bao thăng trầm tái lập địa giới, vẫn còn đó — giờ mang tên mới là xã Đầm Hà (huyện Đầm Hà cũ), thuộc tỉnh Quảng Ninh.