NHẬT KÝ ĐẶNG THÙY TRÂM - TỪ TRANG NHẬT KÝ ĐẾN TRÁI TIM TUỔI TRẺ PHỔ HÒA

Tôi sinh ra và lớn lên ở Phổ Hòa, Đức Phổ, Quảng Ngãi — một vùng đất mà chỉ cần đi qua vài con đường là đã có thể chạm vào dấu tích của những năm tháng chiến tranh. Ngày còn học cấp 2, cứ đến dịp 27/7 hay 22/12, trường tôi lại tổ chức cho học sinh đến viếng Nghĩa trang liệt sĩ phường Phổ Hòa. Chúng tôi xếp hàng ngay ngắn, mang theo những bó hoa dại hái vội ở ven đường, thắp nhang lên từng phần mộ, lặng lẽ đọc tên những người đã nằm xuống. Chính trong một buổi viếng nghĩa trang như thế, tôi nghe cô giáo kể rằng trong khu nghĩa trang quê mình từng có phần mộ của một nữ bác sĩ, liệt sĩ tên là Đặng Thùy Trâm — người mà sau này cả nước biết đến qua một cuốn nhật ký nổi tiếng. Lúc đó tôi còn nhỏ, chỉ nhớ mang máng cái tên ấy, chưa hiểu hết vì sao một người con gái Hà Nội lại có thể gắn bó máu thịt với mảnh đất Đức Phổ quê tôi đến vậy.

Năm tôi học lớp 12, trong sách Tiếng Anh 12 Global Success, bài học Unit 1 với tên chủ đề "Life stories we admire", kể về những nhân vật có cuộc đời truyền cảm hứng. Và tôi đã sững lại khi thấy tên bác sĩ, liệt sĩ Đặng Thùy Trâm xuất hiện ngay trong trang sách đầu tiên. Hóa ra cái tên tôi nghe loáng thoáng năm nào, giờ đây được nhắc đến như một tấm gương của cả một thế hệ, được đưa vào chương trình học để học sinh khắp cả nước cùng biết đến. Từ bài đọc ấy, tôi mới biết đến sự tồn tại của cuốn "Nhật ký Đặng Thùy Trâm" — cuốn sách được dịch sang tiếng Anh với tựa đề "Last Night I Dreamed of Peace". Tò mò và có phần tự hào vì đó là câu chuyện gắn với chính quê hương mình, tôi tìm mua cuốn sách, đọc trong nhiều đêm liền. Qua từng trang sách, tôi dần hiểu về cuộc đời chị. Đặng Thùy Trâm sinh ngày 26/11/1942 tại Huế, lớn lên ở Hà Nội trong một gia đình trí thức: cha là bác sĩ ngoại khoa Đặng Ngọc Khuê, mẹ là dược sĩ Doãn Ngọc Trâm — giảng viên Trường Đại học Dược khoa Hà Nội. Nối nghiệp gia đình, chị thi đỗ và theo học Trường Đại học Y khoa Hà Nội, tốt nghiệp năm 1966 với thành tích xuất sắc. Thay vì ở lại Hà Nội với một tương lai yên ổn, người con gái ấy đã tình nguyện vào Nam chiến đấu. Tháng 3/1967, sau ba tháng hành quân, chị vào đến Quảng Ngãi và được phân công phụ trách Bệnh xá Đức Phổ — một bệnh xá tiền phương giữa vùng đất khói lửa. Suốt từ năm 1967 đến năm 1970, chị vừa là bác sĩ, vừa là người chị, người đồng đội của biết bao thương bệnh binh, đứng giữa lằn ranh sinh tử để giành giật sự sống cho những người lính. Ngày 27/9/1968, chị được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam. Và rồi, ngày 22/6/1970, trong một chuyến công tác từ vùng núi Ba Tơ về đồng bằng, chị đã anh dũng hy sinh dưới làn đạn phục kích của địch, khi chưa tròn 28 tuổi.

Điều khiến tôi lặng người không chỉ là sự hy sinh ấy, mà còn là hành trình kỳ lạ của cuốn nhật ký chị để lại. Hai cuốn sổ tay được chị viết từ ngày 8/4/1968 đến ngày 20/6/1970 — chỉ hai ngày trước khi chị hy sinh — đã được một cựu sĩ quan quân báo Hoa Kỳ tên Frederic Whitehurst giữ lại thay vì thiêu hủy, và lưu giữ suốt 35 năm. Mãi đến cuối tháng 4/2005, cuốn nhật ký mới được trao trả lại cho gia đình chị ở Hà Nội. Nhật ký sau đó được xuất bản, được dịch ra hơn hai mươi thứ tiếng, trở thành một trong những hiện tượng văn hóa của Việt Nam năm 2005. Tôi vẫn nhớ mãi một câu chị viết trong nhật ký, giản dị mà đầy sức nặng:

“Đời phải trải qua giông tố nhưng chớ cúi đầu trước giông tố.”

Đọc đến đó, tôi hiểu vì sao một cuốn sổ tay nhỏ bé lại có thể đi vòng qua nửa vòng trái đất, xuyên qua 35 năm, để trở về đúng nơi nó thuộc về — và vì sao nó lại được người ta gọi là một chứng nhân lịch sử, một cuốn nhật ký không chỉ của riêng chị Trâm mà của cả một thế hệ thanh niên đã sống, chiến đấu và ngã xuống vì độc lập, tự do của đất nước.

Dịp chào mừng Ngày thành lập Đoàn TNCS Hồ Chí Minh 26/3/2025, Đoàn trường THPT của tôi tổ chức cuộc thi tái hiện nhân vật lịch sử. Không cần bàn bạc nhiều, lớp tôi — đã đồng ý chọn nhân vật bác sĩ, liệt sĩ Đặng Thùy Trâm. Với tôi, đó không đơn thuần là một tiết mục dự thi, mà là cơ hội để đưa câu chuyện của người con gái từng gắn bó với quê hương Đức Phổ đến gần hơn với bạn bè cùng trang lứa. Cả lớp cùng nhau đọc lại cuốn nhật ký, không phải để học thuộc lời thoại, mà để hiểu cho được bối cảnh, không khí và tâm trạng của những con người đã sống trong đó. Tôi còn nhớ như in buổi tối chúng tôi tập luyện lần đầu tiên. Bạn được phân vai chị Trâm ngồi dưới ánh đèn, cầm cuốn sổ tay giả làm nhật ký, đọc lại một đoạn tâm sự về nỗi nhớ mẹ giữa những đêm bom rơi. Cả nhóm đang cười đùa bỗng im bặt. Không ai bảo ai, cả lớp cùng lặng đi một lúc lâu. Tôi nhận ra: chúng tôi không chỉ đang diễn một vai, mà đang cố gắng sống lại, dù chỉ trong vài phút ngắn ngủi, cảm giác của một người con gái tuổi đôi mươi phải xa gia đình, đối diện với ranh giới sống chết mỗi ngày để cứu chữa cho đồng đội. Càng tập luyện, chúng tôi càng thấm thía hơn cái giá của hòa bình hôm nay - nó được đánh đổi bằng máu, bằng nước mắt, bằng cả những giấc mơ dang dở của biết bao người trẻ như chị Trâm, như những anh hùng liệt sĩ đang yên nghỉ tại chính nghĩa trang quê tôi.

Phần nhạc nền cho vở diễn, chúng tôi chọn bài hát “Ngọn lửa tuổi 20” của nhạc sĩ Thanh Bình, lấy cảm hứng từ hình tượng liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thùy Trâm và những năm tháng tuổi trẻ hào hùng nơi chiến trường Quảng Ngãi. Giai điệu vang lên trong buổi diễn tập đầu tiên, cả nhóm bỗng lặng đi. Không ai bảo ai, nhưng tôi cảm nhận được rằng mỗi người trong lớp đều đang hình dung ra hình ảnh một cô gái Hà Nội trẻ trung, khoác áo blouse trắng, đang cúi xuống bên một người lính bị thương. Càng tập luyện, tôi càng thấm thía. Có những buổi tối, sau khi diễn xong một trường đoạn, cả nhóm ngồi lặng bên nhau, không ai nói gì. Tôi nhận ra mình đang biết ơn theo một cách rất khác — không phải lòng biết ơn được dạy trong sách vở, mà là thứ cảm xúc len lỏi qua từng câu thoại, từng giai điệu, khiến tôi thấy gần gũi hơn với những anh hùng, liệt sĩ đã ngày đêm chiến đấu để đổi lấy những buổi sáng bình yên mà thế hệ chúng tôi đang được sống.

Thật tình cờ, tháng 7 vừa qua, tôi có dịp tham dự lễ khai mạc Tuần phim kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 – 27/7/2026) tại Trung tâm Hội nghị và Triển lãm tỉnh Quảng Ngãi. Bộ phim được chiếu là "Đừng Đốt" — tác phẩm điện ảnh lấy cảm hứng từ chính cuộc đời và cuốn nhật ký của bác sĩ Đặng Thùy Trâm. Tôi lại nhớ khoảnh khắc: Người sĩ quan quân báo Mỹ Frederic Whitehurst, khi thu được cuốn sổ, đã định đốt bỏ theo quy định, nhưng người phiên dịch bên cạnh ông - thượng sĩ Nguyễn Trung Hiếu - đã khuyên: “Đừng đốt, trong đó đã có lửa”. Ngồi giữa hội trường đông người, xem lại những thước phim tái hiện  hình ảnh người nữ bác sĩ trẻ giữa bom đạn, tôi không kìm được nước mắt. Không phải vì đây là lần đầu tôi biết đến câu chuyện ấy — mà chính vì tôi đã từng đọc từng trang nhật ký, đã từng đứng trên sân khấu hóa thân vào một phần câu chuyện đó, nên từng hình ảnh trên màn bạc như chạm thẳng vào ký ức của chính mình. Tôi nhìn quanh, thấy nhiều bạn trẻ khác cũng lặng lẽ lau nước mắt. Có lẽ, đó chính là sức mạnh của những câu chuyện thật — chúng không cần tô vẽ, chỉ cần được kể lại đúng như nó đã từng xảy ra, là đã đủ khiến người trẻ hôm nay rưng rưng.

Từ một đứa trẻ nghe kể chuyện bên phần mộ ở nghĩa trang quê nhà, đến một học sinh lớp 12 tình cờ gặp lại cái tên ấy trong trang sách tiếng Anh, rồi trở thành một diễn viên hóa thân vào vở kịch tái hiện nhân vật lịch sử  trên sân khấu — hành trình của tôi với bác sĩ, liệt sĩ Đặng Thùy Trâm cứ thế nối dài, mỗi lần lại sâu sắc hơn một chút. Là người trẻ sinh ra trong hòa bình, chúng tôi không phải trải qua bom đạn, không phải chứng kiến đồng đội ngã xuống ngay trước mắt mình. Nhưng qua từng trang nhật ký, qua những buổi diễn tập, qua những thước phim, chúng tôi học được cách biết ơn — biết ơn một cách cụ thể, có tên, có gương mặt, có cả mảnh đất quê hương mình gắn liền trong đó. Là một sinh viên sư phạm tương lai, tôi tự nhủ mình sẽ mang câu chuyện này đến với học trò sau này, không phải như một bài học lịch sử khô khan, mà như một câu chuyện sống động về một người chị, người bác sĩ đã từng đi qua chính con đường làng mà mình vẫn ngày ngày qua lại.

Cuốn nhật ký của bác sĩ Đặng Thùy Trâm, với tôi, không chỉ là một cuốn sách. Nó là một chứng nhân lịch sử — chứng nhân cho một thời hoa lửa mà cha anh đã sống, chiến đấu và hy sinh để đổi lấy những năm tháng hòa bình hôm nay. Và mỗi lần lật lại những trang nhật ký ấy, tôi lại thấy như mình đang được nhìn thấy giấc mơ mà chị đã từng viết xuống, giữa những đêm bom đạn: một giấc mơ về hòa bình, mà giờ đây, thế hệ chúng tôi đang được sống trọn vẹn. Xin cúi đầu cảm ơn!
Nguyễn Thị Thanh Tuyền - sinh viên Chi đoàn DST25
Khoa CNTT, Trường Đại học Phạm Văn Đồng