NHỚ VỀ CỘI NGUỒN VÀ NHỮNG NGÀY ĐẦU THÀNH LẬP TRUNG ĐOÀN 174

Đầu năm 1949 cục diện chiến trường chuyển biến có lợi cho ta, địch lâm vào thế bị động. Trung đoàn 74 Cao Bằng do anh Chu Huy Mân làm trung đoàn trưởng tham gia chiến dịch Cao Bắc Lạng II của Bộ nhằm quyết tâm đánh mạnh để buộc địch rút khỏi Bắc Kạn, mở rộng vùng giải phóng Việt Bắc. Trung đoàn đã chia cắt đường số 4 với những chiến công: Trận Khuổi Đăm (08/3/1939), Nà Danh (25/3/1949), đèo Lũng Phầy và uy hiếp thị xã Cao Bằng. Chiến dịch kết thúc ngày 25/4/1949. Trung đoàn nhận lệnh của Bộ Tổng Chỉ Huy, ngày 25/4/1949 đã phải vượt qua Biên giới tham gia chiến dịch Thập Vạn Đại Sơn, làm nhiệm vụ quốc tế, giúp cách mạng Trung Quốc đánh quân Tưởng mở rộng vùng giải phóng Thủy Khẩu - Long Châu - Ninh Minh - Bằng Tường và phá sự cấu kết Pháp – Tưởng uy hiếp giới Biên giới nước ta.

28/6/1949, trung đoàn hoàn thành nhiệm vụ rút quân về nước. Đầu tháng 7, ban Chỉ huy Trung đoàn mở ngay Hội nghị tổng kết chiến đấu, tập huấn tài liệu “Mở rộng dân chủ, đề cao kỷ luật”, mở đầu mùa “Rèn cán, luyện quân” năm 1949. Cuộc tập huấn chưa xong, có điện của Bộ gọi anh Mân về nhận thỉ thị của Trung ương. Tôi đang chỉ huy đội biệt động tại thị xã Cao Bằng, được quyết định của Trung đoàn bàn giao nhiệm vụ về dự Hội nghị và về văn phòng nhận nhiệm vụ làm thư ký riêng của anh Mân. Cấp tốc lên đường, tôi được theo anh Mân trên lưng ngựa, luồn rừng về Tổng hành dinh của Bộ tại vùng chợ Chu, huyện Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên, mới được biết chủ trương của Bộ xây dựng binh đoàn chủ lực Cao Bắc Lạng. Chính vì thế tôi được vinh dự có mặt ngay từ đầu và chứng kiến các sự kiện trong những ngày lập trung đoàn 174 yêu quý của chúng ta.

Tình hình đang chuyển biến nhanh, nhiệm vụ khẩn trương, nhận chủ trương của Bộ, anh Mân trở về ngay Cao Bằng, họp trung đoàn uỷ bất thường, mở Hội nghị quân chính nhanh gọn. Cán bộ nhất trí, phấn khởi trước quyết định của Bộ, vui mừng trên bước đường quân ta đánh thắng và lớn lên, tin tưởng mau giành thắng lợi cuối cùng, nhưng không khỏi bâng khuâng lưu luyến danh hiệu Trung đoàn 74 đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ trong 3 năm đầu kháng chiến trên chiến trường Cao Bằng (1947 - 1949). Tình cảm đồng đội nay phải chia tay, mỗi người về đơn vị mới, nhiệm vụ mới. Nhưng quân lệnh như sơn, phải gấp rút làm công tác tổ chức xong trong tháng 7/1949 theo kế hoạch:

- Anh Mân, một số cán bộ chủ chốt và tiểu đoàn 73 về Binh đoàn Cao Bắc Lạng.

- Anh Dương Đại Lâm, trung đoàn phó cùng bộ phận cơ quan các đại đội độc lập hợp nhất với Tỉnh đội Cao Bằng xây dựng bộ đội địa phương.

- Một số bộ phận cán bộ do anh Bùi Đình Thuận chủ nhiệm Chính trị và anh Lê Vỹ, Phó tham mưu trưởng phụ trách, nhận nhiệm vụ tăng cường cho quân tình nguyện trên mặt trận Lào.

Công việc đang tiến hành, nhận được điện của Bộ Chỉ huy Liên khu I, vội vã chia tay anh Mân và một số cán bộ chủ chốt về Kéo Coong, huyện Bình Gia tỉnh Lạng Sơn (Chỉ huy sở của trung đoàn 28) để họp cán bộ quán triệt về tổ chức xây dựng Binh đoàn do anh Thanh Phong Phó chỉ huy liên khu xuống chỉ đạo. Theo Quyết định của Bộ, trung đoàn 174 được thành lập ngày 19/8/1949.

- Binh đoàn Cao Bắc Lạng là danh hiệu vinh dự, nhưng lấy biệt hiệu là Trung đoàn 174 - Không đơn thuần 28 + 72 + 74 thành 174 mà có ý nghĩa Trung đoàn 174 được hội tụ tinh hoa và tốt đẹp của 3 Trung đoàn 28, 72, 74 và của nhân dân 3 tỉnh Cao Bằng - Bắc Kạn - Lạng Sơn.

- Cơ cấu trung đoàn bao gồm 4 tiểu đoàn và 6 đại đội chuyên môn kỹ thuật quân số gần 4.000. Đây là sức mạnh của một binh đoàn chủ lực. Đó là:

1) Tiểu đoàn 73 của e74 Cao Bằng, đổi phiên hiệu là tiểu đoàn 251.

2) Tiểu đoàn 55 của e72 Bắc Kạn, đổi phiên hiệu là tiểu đoàn 255.

3) Tiểu đoàn 386 của e28 Lạng Sơn, đổi phiên hiệu là tiểu đoàn 249.

4) Tiểu đoàn pháo binh của Bộ đưa về, lấy phiên hiệu là tiểu đoàn 253.

Về cán bộ Chỉ huy, khi anh Thanh Phong công bố quyết định bổ nhiệm của Bộ tổng Chỉ huy, toàn thể Hội nghị cán bộ nhiệt liệt hoan nghênh với niềm tin tưởng vào những cán bộ ưu tú, có kinh nghiệm mà Bộ đã lựa chọn, như: anh Chu Huy Mân, nguyên trung đoàn trưởng 74 làm Chính ủy, anh Đặng Văn Việt, nguyên trung đoàn trưởng 28 làm trung đoàn trưởng, anh Đoàn Trần Phong được Bộ cử về làm trung đoàn phó. Cán bộ chủ chốt các cơ quan: anh Nguyễn Văn Thước, tham mưu trưởng, anh Hoàng Tiêu Sơn, chủ nhiệm Chính trị, anh Đinh Cảnh Vân, chủ nhiệm Cung cấp.

Thật là một Hội nghị lịch sử cán bộ chủ chốt của Trung đoàn mới thành lập, hội tụ những cán bộ, đảng viên tinh hoa của 3 trung đoàn, đủ thành phần dân tộc Cao Bắc Lạng cùng những cán bộ từ trung du, đồng bằng được Bộ tăng cường, những khuôn mặt kiên nghị đã qua thử thách trong chiến đấu, nhưng cũng phảng phất di chứng của sự gian khổ thiếu thốn của bệnh sốt rét rừng. Tuy mỗi người ở mỗi đơn vị, mỗi chiến trường mới gặp nhau, nhưng mọi người tay bắt mặt mừng với tình cảm anh em một nhà, đều biểu lộ quyết tâm xây dựng trung đoàn vững mạnh, quyết chiến quyết thắng. Nhất là các tiểu đoàn trưởng Bắc Quân (d249), Nguyễn Hữu An (d251), Lê Thanh Tâm (d255), Nguyễn Kha (d pháo cối) đã từng gặp nhau, phối hợp với nhau tại chiến trận, đã ôm chầm lấy nhau hàn huyên, bàn luận sôi nổi về nhiệm vụ, về chiến công sắp tới.

Hội nghị họp chưa xong, Bộ thông báo địch có thể rút quân Bắc Kạn và một số nơi khác và lệnh cho Trung đoàn cho ngay cán bộ cấp tốc về đơn vị tranh thủ thời cơ tiêu diệt, truy kích địch, bảo vệ dân, tiếp quản nơi địch rút. Ban Chỉ huy Trung đoàn nhanh chóng kết thúc Hội nghị, xác định phương châm chiến đấu và xây dựng, xây dựng trong chiến đấu, giao nhiệm vụ cho cán bộ ngày đêm về kịp đơn vị để chỉ huy chiến đấu.

Đúng như Bộ thông báo, ngày 9 tháng 8 địch bắt đầu rút Bắc Kạn, ngày 22 tháng 8 rút Phủ Thông. Tiểu đoàn 255 đã đánh truy kích địch tại Ngân Sơn, Bằng Khẩu, địch rút hết đường số 3 vào ngày 18 tháng 8 năm 1949. Tại Cao Bằng, ngày 20 tháng 8 địch rút Quảng Uyên, Phục Hoà, tiểu đoàn 251 đã kịp thời phục kích địch tại Mã Phục và trên đường Phục Hoà rút về Đông Khê, các C độc lập đánh tiêu hao. Địch rút khỏi Nguyên Bình, Tĩnh Túc (ngày 24/8), rút khỏi Nước Hai Cao Bình ngày 30/8. Như vậy, địch đã thu hẹp khu chiếm đóng, tập trung quân phòng thủ giữ đường số 4, các vị trí trọng yếu ở thị xã Cao Bằng, Đông Khê, Thất Khê, thị xã Lạng Sơn.

Theo lệnh của Bộ, nhân địch đang hoang mang, rút quân về đứng chưa vững, phải tranh thủ thời cơ tiêu diệt sinh lực địch, triệt tiếp tế vận chuyển của địch. Một lần nữa, Trung đoàn hoãn việc tập trung quân lên Cao Bằng để xây dựng chỉ đạo các đơn vị, chấn chỉnh tổ chức tại trận, động viên cán bộ chiến sĩ ra sức chiến đầu, lập các chiến công mở đầu để chào mừng ngày thành lập Trung đoàn. Những khó khăn trước mắt là hậu cần, chủ yếu là lương thực. Trước đây tác chiến phân tán, nay tập trung toàn Trung đoàn về đường số 4, vấn đề lương thực là nan giải, nhất là năm nay hạn hán nặng, mất mùa cả lúa ngô, lại bị địch cướp phá, dân các bản làng đang thiếu đói, bộ đội hiện nay phải ăn ngô, sắn trừ bữa. BCH Trung đoàn phân công nhau: anh Việt chỉ huy, chuẩn bị chiến trường, anh Mân cùng Trưởng ban cung cấp lên đường tìm lãnh đạo địa phương giúp giải quyết vấn đề lương thực và dân công đảm bảo chiến đấu. Đúng là “khó vạn lần, dân liệu cũng xong”. Anh Hồng Kỳ - Chủ tịch Uỷ ban kháng chiến Cao Bằng nói: Các anh cứ lo đánh, dân sẽ lo lương thực. Anh Huyền Trang - Chủ tịch Lạng Sơn quyết đoán: Các anh yên tâm, dân đói nhưng bộ đội phải no để đánh giặc. Được tiếp sức của dân, Trung đoàn liên tiếp lập chiến công ròn rã:

- Ngày 8/9/1949, đánh trận phục kích trên đèo Bông Lau - Lũng Phầy lần thứ 4, quân ta phá huỷ 96 xe quân sự, tiêu diệt 210 tên, bắt sống 23 tên lính Âu Phi, có tên quan tư chỉ huy.

- Ngày 12/9/1949, đánh trận phục kích tại Bản Nầm lần thứ 2, kết quả diệt hơn 100 tên lính Âu Phi, phá huỷ 26 xe quân sự, thu hàng trăm vũ khí mới của địch vận chuyển.

- Ngày 17/9/1949, đánh trận phục kích ở Bố Củng - Lũng Vài, lần thứ 3. Mặc dù ta bị lộ, địch cảnh giác đối phó nhưng quân ta đánh tan đoàn vận tải của địch, diệt hơn 100 tên.

Kết quả đợt tác chiến của Trung đoàn với 3 trận liên tiếp cùng một vài trận của bộ đội địa phương đã chặt đứt đường số 4 từ Lạng Sơn lên Cao Bằng, địch phải chuyển sang tiếp tế bằng đường hàng không. Tiếp theo, Trung đoàn được Bộ giao nhiệm vụ làm tổng dự bị cho Mặt trận H7 của Bộ trong kế hoạch tấn công Thất Khê. Do bị lộ, địch tăng quân, Bộ kết thúc mặt trận H7 vào cuối tháng 10/1943. Trung đoàn được Bộ đồng ý cho hành quân lên đóng quân tại huyện Hà Quảng, Hoà An tỉnh Cao Bằng để “rèn cán, luyện quân”, xây dựng Trung đoàn.