Những căn hầm làm nên lịch sử

Có những chuyến xe đi qua phố phường như bao phương tiện khác, nhưng bên trong lại chứa đựng những tài liệu và vũ khí có ý nghĩa đặc biệt. Trong những năm chiến tranh, Trần Văn Lai đã nhiều lần lái xe giữa lòng Sài Gòn với một nhiệm vụ mà chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến ông bị bắt.

Trần Văn Lai, tự Mai Hồng Quế, bí danh Năm U.Som, sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, TP Thái Bình. Ông là cán bộ cấp Tiểu đoàn, C trưởng biệt động thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định.

Trong kháng chiến chống Mỹ, ông hoạt động trong nội thành Sài Gòn, tiếp cận các cơ quan đầu não của đối phương để thu thập thông tin, tài liệu và trinh sát mục tiêu. Ông cũng xây dựng cơ sở cách mạng, vận động quần chúng và hỗ trợ cán bộ của ta hoạt động bí mật.

Theo chỉ đạo của Tư lệnh Trần Hải Phụng, ông phải thực hiện “ba hóa”: nghề nghiệp hóa, quần chúng hóa và hợp pháp hóa. Ông lấy tên Mai Hồng Quế, đóng vai nhà thầu khoán trong Dinh Độc Lập.

Ông còn được sắp xếp làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ. Nhờ đó, ông tiếp cận được nhiều tài liệu quan trọng.

Một trong những tài liệu ông thu thập được là bản đồ hệ thống cống ngầm của Sài Gòn. Để vận chuyển bản đồ, ông cắt nhỏ, đánh ký hiệu và giấu dưới đệm xe, bánh xe sơ cua.

Chiếc ô-tô bốn chỗ màu trắng, biển số EL-6899, mang danh nghĩa nhà thầu trong Dinh Độc Lập, được sử dụng cho những chuyến đi đặc biệt ấy. Hiện chiếc xe được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình.

Nhưng có lẽ nguy hiểm hơn cả là những chuyến xe chở vũ khí.

Từ năm 1962, Trần Văn Lai bán hai căn biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu, quận 3. Ông tự đào hầm bí mật dưới những căn nhà này và đưa hàng chục tấn đất đá ra ngoài mà đối phương không phát hiện.

Sau đó, ông tự lái ba chuyến ô-tô chở vũ khí về hầm. Hơn 2,5 tấn vũ khí được cất giấu an toàn, chuẩn bị cho Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Kho vũ khí phục vụ các trận đánh vào Dinh Độc Lập, Tòa Đại sứ Mỹ, Đài phát thanh, Bộ Tư lệnh Hải quân và nhiều mục tiêu quan trọng khác.

Năm 1966, tổ chức tiếp tục giao ông tìm một căn nhà dự bị. Ông tìm căn nhà số 42/82 Nguyễn Văn Thành, Bà Chiểu và xây dựng tại đây một hầm nổi làm căn cứ mật cho Sở Chỉ huy.

Sau Tết Mậu Thân, đối phương phát hiện hoạt động của lực lượng biệt động. Trần Văn Lai bị lộ và bị truy bắt gắt gao. Chính quyền Việt Nam cộng hòa treo thưởng hai triệu đồng cho người bắt được Mai Hồng Quế.

Phần lớn tài sản của ông bị tịch thu. Ông được lệnh lánh về quê vợ ở Quảng Ngãi để tiếp tục hoạt động.

Những chuyến xe năm xưa đã đi qua nhiều con phố mà không ai biết bên trong đang chở theo những bí mật quan trọng. Đến hôm nay, chiếc xe vẫn còn đó, trở thành một chứng tích nhắc nhớ về những con người từng âm thầm hoạt động giữa lòng địch.