NHỮNG CÂU CHUYỆN THỜI HOA LỬA về cụ Trần Huỳnh
NHỮNG CÂU CHUYỆN THỜI HOA LỬA
Lịch sử Việt Nam trong giai đoạn thời kỳ cận đại từ nửa sau thế kỷ 19 đến những năm đầu thế kỷ 20 đã trải qua nhiều biến động hết sức to lớn, nội bộ đất nước đã “nếm trải” các cuộc khủng hoảng trầm trọng về mọi mặt dưới triều Nguyễn, với chính trị chuyên chế, kinh tế trì trệ, xã hội bất ổn và quân sự yếu kém, lạc hậu, cùng với đó, chính sách đối ngoại sai lầm của triều Nguyễn đã tạo điều kiện thuận lợi để thực dân phương Tây can thiệp và xâm lược Việt Nam, tuy vậy, không vì thế mà dân tộc Việt Nam lại nhục chí trước kẻ thù ngoại bang, lịch sử Việt Nam ta với truyền thống yêu nước nồng nàn đã được thể hiện qua hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam đã trải qua nhiều cuộc kháng chiến chống quân xâm lược. Độc lập, tự do ngày hôm nay đã đánh đổi bằng biết bao xương máu cha ông. Tuy nhiên, tinh thần lớn lao ấy lại càng được thể hiện rõ nét ngay trên chính mảnh đất Quảng Nam (hiện nay là Thành Phố Đà Nẵng), mà người ta thường đồn đoán Quảng Nam là “địa linh nhân kiệt” bởi sản sinh ra nhiều nhân tài cho đất nước. Con người Quảng Nam không phải “tự nhiên” được các sách báo trong nước tôn vinh cũng như lịch sử ghi nhận là những người “cương trực, thẳng thắn, giàu lòng yêu nước, gắn bó với quê hương, sẵn sàng hy sinh vì độc lập dân tộc” mà còn thể hiện rất rõ qua việc người dân địa phương đã không ngần ngại hy sinh cả xương máu để chống lại những yêu sách phi lý cũng như sự nô dịch, áp bức tàn bạo của kẻ thù ngoại bang, không chỉ các sĩ phu yêu nước, những người lãnh đạo trong vùng, mà nhân dân địa phương họ đều hưởng ứng đứng lên chống lại các thế lực xâm lược, đẩy lùi kẻ thù bằng những cuộc khởi nghĩa, ở đây tiêu biểu nhất mà tôi nhắc đến chính là cuộc khởi nghĩa của cụ Trần Huỳnh năm 1916.
Trần Huỳnh, còn gọi là Phó Bẻn, sinh ngày 14 tháng 3 năm Mậu Ngọ (1858) tại xã Tân An Tây, tổng Đức Hòa Trung, huyện Hà Đông nay thuộc thôn 3, xã Tiên Thọ, huyện Tiên Phước [1, tr.48]. Cụ còn được biết đến với tên gọi Tổng Lãnh Binh Trần Huỳnh, là một người "anh hùng chân đất" đúng nghĩa. Cụ không phải quan lại hay học giả, mà là một người nông dân chất phác nhưng đầy khí phách.
Mộ cụ Trần Huỳnh tại xã Tiên Thọ - Ảnh: Tuổi Trẻ Tiên Thọ
Sinh thời, với tài năng và đức độ, ông được nhân dân trong vùng rất quý mến. Ông từng tham gia phong trào Cần Vương; sau đó tiếp thu chủ thuyết Duy Tân của Phan Châu Trinh và đã triển khai nhiều công việc nhằm thực hành chủ trương này. Cuối năm 1915 không khí chuẩn bị khởi nghĩa ở Quảng Nam diễn ra khẩn trương và sôi nổi. Nhiều nơi lập thêm các đội nghĩa binh, lạc quyên tiền bạc và rèn sắm vũ khí [1, tr.49].
Sang năm 1916, công việc chuẩn bị càng khẩn trương hơn cả về mặt lương thực lẫn tài chính. Ngoài ra, hội còn tổ chức các cuộc tập kích vào một số gia đình giàu có để tịch thu tiền bạc, lúa gạo….
Theo kế hoạch chung của Ban khởi nghĩa toàn Trung Kỳ, đêm ngày 3 tháng 5 năm 1916 (âm lịch), các cánh quân ở Trung Kỳ sẽ đồng loạt tấn công các tỉnh lỵ. Đại quân gồm 650 người do Trần Huỳnh và Trầm Tùng Vân (Hoa kiều) chỉ huy tiến xuống phủ đường Tam Kỳ [1, tr.50]. Tuy nhiên, sự việc bị bại lộ do mật thám Pháp thuộc trung đội lính Âu – Phi đã phát hiện liền cấp tốc hành quân đi đàn áp. Đến chiều ngày 4 tháng 5 năm 1916, mật thám Pháp thuộc trung đội lính Âu – Phi đã bắt ông Trần Huỳnh, Trầm Tùng Vân, Trần Khuê, Ngô Đốc,… cùng nhiều người khác giải ra nhà lao tỉnh Quảng Nam. Trong nhà lao, cụ Trần Huỳnh đã nhận hết trách nhiệm về mình và luôn an ủi đồng đội giữ vững tâm lý để chiến đấu.
Ngày 27 tháng 5 năm 1916, chúng mở phiên tòa xử những người “phá” phủ đường Tam Kỳ. Chúng tuyên án xử tử Trần Huỳnh, tù chung thân, đày biệt xứ Buôn Ma Thuột đối với Trầm Tùng Vân; tù cấm cố 3 năm tại nhà lao tỉnh Quảng Nam đối với Trần Khuê….
Ngày 03 tháng 6 năm 1916, Trần Huỳnh bị xử chém ở chợ Củi (Vĩnh Điện – Điện Bàn). Ông bước ra pháp trường với khí thế hiên ngang. Trước khi chết, ông còn hô vang: “Dòng giống Hồng Lạc thiên thu – Việt Nam Vạn Tuế” [1, tr. 52].
Qua sự kiện lịch sử trên, ta có thể thấy rõ tấm gương chói lòa của các “nghĩa quân kiệt xuất” đã được thể hiện rất rõ nét thông qua tinh thần yêu nước mãnh liệt, ý chí kiên cường, quyết đoán của nhân dân Quảng Nam nói chung và nhân dân Tiên Phước, Tiên Thọ nói riêng được thể hiện cao độ.
Sau cuộc khởi nghĩa trên, nhiều nơi ở Tiên Thọ và Tiên Phước đã liên tiếp dấy lên làn sóng chống bọn cường hào ác bá hà hiếp nhân dân.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Lịch sử đấu tranh cách mạng xã Tiên Thọ 1858 – 1975. (2008). Đảng Cộng sản Việt Nam Đảng bộ xã Tiên Thọ.
2. Khí phách Trần Huỳnh. 2012. Đồng hương Tiên Phước – Quê hương là của chúng tôi, nhưng cảm nhận là của bạn.
Nguồn: https://donghuongtienphuoc.com/tin-tuc/khi-phach-tr%E1%BA%A7n-hu%E1%BB%B3nh [ngày truy cập: 25/11/2025].
3. Di tích mộ danh nhân Trần Huỳnh. 26/08/2025. Trang thông tin điện tử xã Tiên Phước – Thành phố Đà Nẵng.
Nguồn: https://tienphuoc.danang.gov.vn/chi-tiet-tin/group/130/nid/4346/tai-lieu-ky-hop-h%C4%91nd/tai-lieu-ky-hop-h%C4%91nd/default [Ngày truy cập: 25/11/2025].
4. Khí phách kiên cường và lòng yêu nước của người miền Trung qua cuộc khởi nghĩa năm 1916. 23/11/2024. Trang thông tin điện tử Sở Khoa học & Công nghệ tỉnh Nghệ An.
Nguồn: https://ngheandost.gov.vn/khxhnvna/dat-va-nguoi-xu-nghe/khi-phach-kien-cuong-va-long-yeu-nuoc-cua-nguoi-mien-trung-qua-cuoc-khoi-nghia-nam-1916-192.html [Ngày truy cập: 26/11/2025].
