Những cống hiến cho nền giáo dục Việt Nam với tầm nhìn chiến lược

Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Tạ Quang Bửu thay mặt Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Bộ Tổng tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam ký Hiệp định Geneve, tháng 7/1954. (Ảnh tư liệu)

Tháng 8/1947, Giáo sư Tạ Quang Bửu là Bộ trưởng Quốc phòng. Năm 1948, ông xin trở lại cương vị Thứ trưởng và đề nghị giao cương vị Bộ Quốc phòng cho Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Năm 1954, ông tham gia đoàn đàm phán của Chính phủ ở Genève và thay mặt Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ký Hiệp định Geneva.  Nhờ am hiểu địa hình sông núi, ông đề nghị lấy sông Bến Hải chứ không phải sông Gianh làm giới tuyến, tận dụng tối đa lợi thế cho miền bắc.

Sau năm 1954, ông lại xin thôi chức Thứ trưởng Quốc phòng để làm Hiệu trưởng Đại học Bách khoa Hà Nội vừa mới thành lập. Nhưng dù có đảm nhiệm chức danh lãnh đạo hay không ông đều toàn tâm toàn ý phục vụ Tổ quốc, phụng sự nhân dân.

Trong hơn 10 năm là Bộ trưởng Đại học và Trung học chuyên nghiệp, với tầm nhìn chiến lược, Giáo sư Tạ Quang Bửu đã đề xuất cải tiến nội dung giảng dạy theo yêu cầu: “Dạy những điều cơ bản nhất, hiện đại nhất và sát hợp với điều kiện Việt Nam nhất”.

Triết lý phát triển giáo dục của ông với ba trụ cột “Cơ bản - Hiện đại - Việt Nam” đặt cơ sở cho việc xây dựng phương pháp giảng dạy đại học gắn kết nhà trường với thực tiễn và đời sống, gắn giảng dạy đại học với nghiên cứu khoa học để bảo đảm chất lượng của các kỹ sư, cử nhân đáp ứng yêu cầu phát triển xã hội... Những vấn đề này hiện nay vẫn còn nguyên tính thời sự trong nền giáo dục đại học ở Việt Nam.

Ông chỉ đạo thành lập các ban thư ký của các bộ môn và các ngành đào tạo để nghiên cứu cải tiến chương trình đào tạo. Đồng thời ông tập hợp lớp cán bộ có trình độ cao và có kinh nghiệm giảng dạy trong các nhóm “tinh nhuệ” để chú tâm biên soạn các giáo trình.

Năm 1966, ông đề xuất với Chính phủ cho thành lập phân hiệu II Đại học Bách khoa Hà Nội, nay là Học viện Kỹ thuật quân sự với một quy chế đặc thù được Bộ Đại học và Trung học, Bộ Quốc phòng trực tiếp chỉ đạo về nội dung chương trình.

Cùng với tổ chức phân hiệu II Đại học Bách khoa, cuối năm 1966, Bộ trưởng Tạ Quang Bửu quyết định thành lập thêm nhiều trường đại học mới trên cơ sở những khoa hiện có như: Trường Đại học Xây dựng, Trường Đại học Mỏ - Địa chất tách từ Khoa Xây dựng và Khoa Mỏ địa chất của Đại học Bách khoa...

Những năm 1970, ông đưa ra chủ trương thi tuyển vào các trường đại học, thi chọn sinh viên, nghiên cứu sinh đi học tập và nghiên cứu ở các nước xã hội chủ nghĩa. Từ đó mỗi năm có hàng nghìn sinh viên giỏi, cán bộ ưu tú được gửi đi đào tạo ở nước ngoài.

Ngoài công tác giáo dục, Giáo sư Tạ Quang Bửu vẫn tiếp tục hoạt động trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật quân sự và có những cống hiến xuất sắc cho quốc phòng. Khi giặc Mỹ dùng bom từ trường nổ chậm phong tỏa các tuyến vận tải ở khu IV, đường Trường Sơn, Giáo sư Tạ Quang Bửu đã cùng các nhà khoa học Trường Đại học Kỹ thuật quân sự tìm ra nhiều phương pháp phá nổ nhằm vô hiệu hóa bom nổ chậm, thông tuyến vận tải bảo đảm an toàn cho người và xe ra mặt trận.

Giáo sư Tạ Quang Bửu trong một giờ lên lớp (Ảnh tư liệu)

Gia đình Giáo sư Tạ Quang Bửu ở Việt Bắc.

Mùa hè năm 1972, trong cuộc chiến tranh phá hoại miền bắc lần thứ hai, Mỹ thả thủy lôi trên các cửa sông, biển và phong tỏa cảng Hải Phòng, Giáo sư Tạ Quang Bửu đã trực tiếp chỉ đạo một tổ nghiên cứu thiết kế, chế tạo khí tài phá thủy lôi mang mật danh GK1, để chống lại thủy lôi MK52 của Mỹ và khí tài phá bom từ trường mật danh GK2 do Tiến sĩ Vũ Đình Cự làm tổ trưởng.

Ông trực tiếp chỉ đạo nhóm các nhà khoa học nghiên cứu kỹ thuật phát thanh phối hợp với Đài Tiếng nói Việt Nam chuẩn bị các phương án dự phòng khi Đài bị tấn công. Trong đợt chiến đấu 12 ngày đêm cuối tháng 12/1972 trên bầu trời Hà Nội đập tan chiến dịch Linebecker của Mỹ, tối 18/12/1972, chỉ 9 phút sau khi trúng bom Mỹ, Tiếng nói Việt Nam lại dõng dạc vang lên thông báo với toàn thế giới ý chí không chịu khuất phục của nhân dân Việt Nam.

Chủ tịch Hồ Chí Minh và một số thành viên Hội đồng Chính phủ kháng chiến 1947 (Giáo sư Tạ Quang Bửu ở hàng đứng, thứ 2 từ phải sang).