Những kho sách bị cướp phá

Trong những câu chuyện về thời Minh thuộc, có một nỗi đau thường lặng lẽ hơn tiếng gươm giáo, nhưng theo tôi còn day dứt rất lâu: nỗi đau của sách vở và tri thức bị cướp phá.

Sau khi quân Minh chiếm được Đông Đô năm 1407, họ không chỉ thiết lập bộ máy cai trị mà còn tiến hành thu gom nhiều sách vở, tài liệu và hiện vật của Đại Việt. Sử liệu cho biết một số thư tịch quý, văn bản hành chính, sách học và tác phẩm văn hóa đã bị đưa về phương Bắc.

Tôi thường hình dung một buổi sáng u ám trong kinh thành. Những cánh cửa kho sách mở ra không phải để học trò vào đọc, mà để quân lính kiểm kê và vận chuyển. Những chồng sách được buộc lại, những hòm gỗ được niêm phong, rồi lần lượt đưa lên xe.

Có thể trong số đó có những bộ sử được chép công phu qua nhiều đời.

Có những tập thơ của các bậc danh sĩ.

Có những sách về lễ nhạc, pháp luật, địa lý, y học và kinh nghiệm trị nước của người Việt.

Đối với người xưa, sách không chỉ là giấy mực. Sách là ký ức của dân tộc.

Tôi tưởng tượng một nhà nho già đứng ngoài sân, nhìn những hòm sách bị chuyển đi. Ông không đủ sức ngăn cản. Có lẽ điều khiến ông đau nhất không phải là mất tài sản, mà là cảm giác một phần trí tuệ của đất nước đang bị lấy mất.

Trong dân gian, nhiều gia đình có học hẳn cũng tìm cách cất giấu sách. Tôi không thể khẳng định từng câu chuyện cụ thể, nhưng việc người dân giấu giữ thư tịch trong thời loạn là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Có người chôn dưới nền nhà, có người gửi ở chùa, có người chia nhỏ từng quyển để giữ lại cho con cháu.

Đọc đến đây, tôi luôn nhớ rằng lịch sử Việt Nam nhiều lần bị chiến tranh tàn phá, nhưng điều kỳ lạ là văn hóa vẫn không bị xóa sạch.

Nhiều sách mất đi, nhưng không phải mọi tri thức đều mất.

Nhiều bản chép bị cướp, nhưng vẫn còn những người nhớ được nội dung.

Nhiều thư viện bị phá, nhưng vẫn còn những ngôi chùa, những dòng họ, những người thầy âm thầm giữ chữ.

Chính nhờ những con người vô danh ấy mà sau này, khi đất nước giành lại độc lập, văn hóa Đại Việt vẫn có thể phục hồi.

Tôi nghĩ đến Nguyễn Trãi trong bối cảnh ấy. Một người được nuôi dưỡng bằng sách vở, trưởng thành trong truyền thống học vấn, chắc hẳn càng thấm thía nỗi đau mất nước khi chứng kiến tri thức của dân tộc bị đe dọa. Có lẽ vì vậy mà sau này, trong sự nghiệp của mình, ông không chỉ lo việc đánh giặc mà còn đặc biệt coi trọng văn hiến và đạo lý của quốc gia.

Khi khép lại câu chuyện này, tôi không muốn chỉ nói về những kho sách bị cướp phá.

Tôi muốn nói về sức sống của văn hóa.

Bởi sách có thể bị lấy đi, thư viện có thể bị đốt cháy, nhưng nếu một dân tộc còn người biết quý chữ nghĩa, còn người muốn truyền lại tri thức cho thế hệ sau, thì ánh sáng của văn hiến vẫn chưa tắt.

Và có lẽ đó chính là điều lớn nhất mà lịch sử muốn nhắc chúng ta: giữ nước không chỉ là giữ đất đai, mà còn là giữ ký ức, ngôn ngữ, sách vở và linh hồn văn hóa của dân tộc.

Bài học lịch sử

Tri thức và văn hóa là một phần của sức mạnh quốc gia. Bảo vệ sách vở, giáo dục và di sản tinh thần cũng quan trọng không kém việc bảo vệ lãnh thổ.