Những kỷ niệm về đối ngoại quốc phòng

Đòn cân não và 180 chiếc đĩa CD

“Trong thời gian tôi làm Thứ trưởng Bộ Quốc phòng phụ trách đối ngoại, vấn đề cân não nhất trong đấu tranh thời đó là đàm phán về vấn đề “Tù nhân chiến tranh và quân nhân mất tích” (POW/MIA) với Mỹ”, Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu chia sẻ. Việc hợp tác tìm kiếm quân nhân mất tích trong chiến tranh tại Việt Nam luôn gắn với những sự kiện quan trọng trong lịch sử quan hệ Việt Nam - Mỹ. Trên lộ trình bình thường hóa quan hệ với Mỹ, có nhiều nút thắt và POW/MIA được xem là “cái chốt” khó nhất mở ra hàng loạt vấn đề.

Ông nhớ lại: “Từ việc Mỹ dỡ bỏ lệnh cấm vận, hai bên bình thường hóa quan hệ ngoại giao, tới chuyến thăm đầu tiên của một Tổng thống Mỹ tới Việt Nam năm 2000. Có rất nhiều vấn đề trong đàm phán, nhưng theo tôi đây là cái chốt khó nhất, phải mất nhiều năm đấu tranh mới đạt được. Cuộc đấu tranh này rất dài, chúng tôi chỉ là những người kế tục, làm phần công việc sau khi được Trung tướng Trần Hanh bàn giao. Chúng tôi đã đấu tranh với nhiều đoàn của Mỹ. Tôi nhớ lúc đó, trợ lý của Bộ trưởng Ngoại giao Mỹ Kissinger cũng sang Hà Nội trực tiếp đàm phán, trong đó có việc giúp tìm người Mỹ đang sống và người Mỹ đã mất tích trong cuộc chiến ở miền nam và các phi công hy sinh ở miền bắc.

Cuối cùng, có lẽ đòn cân não lớn nhất lúc đó mà chúng tôi đấu với đoàn Mỹ là khi phía Mỹ nói có gần 2.000 bà mẹ Mỹ đang mong chờ từng ngày để được đưa thi hài con về Mỹ. Lúc đó, chúng tôi còn nói với người Mỹ rằng: “Bây giờ các ngài chỉ nghĩ đến người mẹ Mỹ đối với người con, đó là tôi chưa nói về việc các bạn xâm lược Việt Nam, tôi chỉ nói về con người thôi, thì bà mẹ của phi công Mỹ, bà mẹ người Mỹ với người mẹ Việt Nam khác nhau ở chỗ nào? Bây giờ chúng tôi còn 300.000 người Việt Nam mất tích trong cuộc chiến với Mỹ ở miền nam Việt Nam, có nghĩa là 300.000 người mẹ Việt Nam bây giờ cũng chưa có tin tức gì về con... Nên tôi đề nghị các ngài nên cung cấp cho chúng tôi tất cả những thông tin người Việt Nam mất tích trong cuộc chiến tranh mà các ngài đã gây ra. Nỗi đau của bà mẹ nào cũng giống nhau mà thôi”.

Đến năm 2005, Tướng Hiệu sang thăm Mỹ và nhận 180 đĩa CD mà trong chiến tranh ở Việt Nam, Mỹ quay những người Việt Nam hy sinh trong các chiến trường, đặc biệt là ở miền nam, chiến trường Quảng Trị, chiến trường Tây Nguyên và các chiến trường Đông Nam Bộ. Những chiếc đĩa CD trở thành tư liệu phục vụ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Dựa vào những đĩa CD sau khi xử lý kỹ thuật đã tìm kiếm được các mồ chôn tập thể của chiến sĩ ta ở Tây Nguyên, ở Quảng Trị, ở các nơi khác có những mồ chôn cả mấy trăm người… Về sau, hợp tác POW/MIA, giải quyết chất độc dioxin được xem là những điểm sáng, được đề cập trong nhiều văn kiện quan trọng giữa hai nước.