NHỮNG NGÀY TRỔI DẬY
Người kể: VĂN CÔNG THÀNH NGUYỄN VĂN SƠN ghi
Giữa năm 1967 đến năm 1968, tôi là Thường vụ Quận ủy, Trưởng ban an ninh Quận 3. Do tình hình lúc đó cũng lắm phần phức tạp nên nơi làm việc của tôi hầu như không cố định: lúc thì ở Điện Nam, lúc thì ở Phường Hòa Quý bây giờ, hồi thì ở Nước Mặn (Sơn Trà)... vì vậy tôi nắm được khá bao quát tình hình trong vùng.
Thực hiện chủ trương của Trung ương Đảng là mở đợt Tổng tiến công và nổi dậy đồng loạt Tết Mậu Thân 1968, với mục tiêu là giáng một đòn sấm sét vào ý chí xâm lược của đế quốc Mỹ, trên cơ sở đó, Khu 5 đã bắt đầu công tác chuẩn bị các điều kiện cho tổng công kích, tổng khởi nghĩa. Mùa Thu 1967, Khu ủy V ra quyết định sáp nhập tỉnh Quảng Đà và thành phố Đà Nẵng thành Đặc Khu Quảng Đà. Đà Nẵng lúc đó được chia thành 3 quận, huyện Hòa Vang thì được chia thành 3 khu, trực thuộc Đặc Khu ủy.
Tháng 11.1967, Thường vụ Đặc Khu ủy Quảng Đà quyết định tăng cường củng cố nhân sự Quận ủy Quận Ba, gồm 13 đồng chí, do đồng chí Nguyễn Hữu Ni - Ủy viên Đặc Khu ủy Quảng Đà làm Bí thư, riêng tôi được giao phụ trách an ninh như đã nói trên và lúc đó đồng chí Võ Bá Huân - Phó Ban an ninh Khu 5 được phân công làm Trưởng Ban an ninh Đặc Khu Quảng Đà. Đồng thời Đặc Khu cũng có một kế hoạch nổi dậy toàn diện, mục tiêu chung là tất cả giành chính quyền về tay nhân dân. Đây chính là cơ sở giúp quá trình nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 đã khơi dậy được khí thế rầm rộ và đồng loạt với ý chí quyết tâm rất cao.
Để cho thời điểm đồng loạt nổi dậy đúng thời cơ và giành thắng lợi lớn công tác chuẩn bị các điều kiện lúc đó hết sức khẩn trương trên nhiều mặt, nhất là mặt lực lượng. Trước hết đó là việc soát xét kiện toàn lại lực lượng theo hướng tinh gọn, hợp lý, đảm bảo nâng cao sức chiến đấu, cụ thể là: bộ phận nào mà không đủ cán bộ thì được tăng cường kịp thời. Ví dụ An ninh Quảng Đà lúc đó ngoài số cán bộ an ninh Khu 5 đã chi viện thêm để thành lập thêm 2 đại đội an ninh vũ trang (C111 và C112), nâng tổng số quân lên đến 300 đồng chí, bên cạnh đó còn tổ chức liên tục nhiều lớp huấn luyện cấp tốc cho số mới tuyển, các kiến thức cơ bản về diệt ác, binh vận, công tác xét hỏi, công tác quản lý vùng mới giải phóng... Riêng lực lượng trinh sát vũ trang và an ninh vũ trang bên cạnh nhiệm vụ huấn luyện còn phải nắm vững địa bàn thành phố, đặc biệt chuẩn bị các mục tiêu, đối tượng tấn công; lên sa bàn và lập kế hoạch chiến đấu.
Thực hiện phương châm của cấp ủy lúc đó là “Tinh gọn cấp tỉnh, tăng cường huyện, xã vững mạnh” lực lượng an ninh các huyện được tăng cường đáng kể, theo đó các huyện ủy cũng chú trọng chỉ đạo công tác xây dựng lực lượng. Mỗi huyện đều cử một huyện ủy viên chuyên trách công tác an ninh làm Trưởng ban, nơi nào chưa có điều kiện thì phái phân công cả ủy viên Thường vụ làm Trưởng ban, như trường hợp của tôi là một ví dụ. Riêng lực lượng an ninh thành phố, thị xã, thị trấn lúc đó được cấp trên coi trọng bổ sung những cán bộ có khả năng công tác phản gián, điệp báo, trinh sát vũ trang. Các nghiệp vụ này được tiến hành theo tinh thần tự đào tạo tại chỗ để đáp ứng yêu cầu trước mắt và khi nổi dậy. Lực lượng an ninh các cấp cũng được chú trọng trong vấn đề làm trong sạch đội ngũ, cũng như trong điều chỉnh sắp xếp lực lượng hợp lý để phát huy tối đa sức mạnh của bộ máy, chẳng hạn như an ninh các huyện, thị xã lúc đó buộc phải điều chuyển một số cán bộ không đủ tiêu chuẩn sang các ngành khác.
Bên cạnh đó các lực lượng nghiệp vụ của an ninh cũng nhanh chóng triển khai các mặt công tác nhằm đạt kết quả cao nhất trong đợt tổng tiến công. Các lực lượng phía sau tăng cường công tác bảo vệ cơ quan, chống do thám, gián điệp, kiểm soát chặt chẽ; giữ gìn tuyệt mật; chống mọi rò rỉ thông tin về phía địch. Lực lượng chấp pháp thì chuẩn bị các trại tạm giữ dã chiến ở Non Nước (Hòa Hải, Hòa Vang) để xử lý các can phạm trước khi đưa về các trại chính.
Lực lượng vũ trang của an ninh lúc này đã tương đối mạnh để triển khai len lỏi vào thành phố, đào hàng trăm hầm bí mật, xây dựng nhiều cơ sở trú chân an toàn để lãnh đạo Đảng và các ngành vào có nơi trú lại lâu dài chỉ đạo các hoạt động cách mạng của ta. Theo đó, các cơ sở điệp báo trong nội thành, nội thị cũng được chú trọng xây dựng mới và củng cố vững chắc hơn, đủ điều kiện sẵn sàng tiếp ứng cho các lực lượng khi tấn công vào thành phố. Lực lượng điệp báo và an ninh thì gấp rút làm nhiều giấy tờ giả hiện đang lưu hành trong vùng địch để cán bộ ta tiện sử dụng khi ra vào thành phố. Điệp báo an ninh Quảng Đà xây dựng thành công và sử dụng có hiệu quả cơ sở cầm đầu lực lượng “Thanh niên Việt quốc” của tổ chức Việt Nam Quốc dân đảng gồm 300 tên có vũ trang. Lực lượng này chủ yếu tập hợp các đối tượng chưa từng gây nợ máu với nhân dân, mục đích chính họ vào Quốc dân đảng là để nương thân, không chịu phục tùng ngụy, thậm chí có biết một số người là cơ sở cách mạng của ta nhưng vẫn làm ngơ, không gây hại, vì vậy mục tiêu đề ra cho lực lượng này trong nổi dậy là không được hành động khi có tấn công của ta, ngoài ra cơ sở này còn cung cấp cho ta nhiều “sự vụ lệnh” - tức các loại giấy tờ công tác của địch, giúp cán bộ ta có thể che mắt được kẻ địch khi ra vào thành phố.
Tết Mậu Thân, Trung ương Đảng chủ trương đồng loạt Tổng tiến công và nổi dậy. Trước đó, Thường vụ Đặc Khu ủy Quảng Đà tổ chức họp vào ngày 21.12.1967 để chỉ đạo an ninh Đặc Khu, trọng tâm là tìm cách lôi kéo Trần Đăng Sơn, người cầm đầu lực lượng “Thanh niên Việt quốc” như tôi đã kể trên. Ngày 22.1.1968, đồng chí Nguyễn Văn Cam - có bí danh là Nguyễn Chánh, người mà Đặc khu giao vào thành trực tiếp làm nhiệm vụ vụ này. Sau khi nghiên cứu lại toàn bộ, tuy kế hoạch đặt ra khá mạo hiểm, nhưng do yêu cầu cấp bách của công tác, nên 20h ngày 26.1.1968, đồng chí Cam cùng cơ sở cũng đã tiếp cận được đối tượng tại nhà riêng và đạt được những thành công bước đầu.
Sau khi thống nhất các chế độ sinh hoạt, báo cáo tin tức và các phương hướng hoạt động; nhiệm vụ đầu tiên giao cho Sơn là phải phá cuộc họp của tổ chức liên hiệp Việt Nam Quốc dân đảng Thừa Thiên vào Đà Nẵng tối hôm đó. Để thực hiện nhiệm vụ này Sơn đã đề nghị cấp một khoản tiền 200 nghìn đồng để trang bị một xe Jeep, tiện cho việc đi lại và sinh hoạt, đề nghị này được cấp trên đồng ý và Sơn đã hoàn thành nhiệm vụ. Tiếp đến, Sơn lấy danh nghĩa người cầm đầu tổ chức ra thông báo cho đồng bọn giữ vững truyền thống yêu nước của Nguyễn Thái Học, chủ yếu trong những ngày giáp Tết và trong Tết phải cảnh giác, chỉ được hành động khi có lệnh của chỉ huy. Đến tối 30 Tết, đồng chí Cam cùng với Sơn thức đón giao thừa cho đến giờ G - giờ tổng công kích nổi dậy bắt đầu.
Quá trình nổi dậy Tết Mậu Thân, địch đã tiến hành bao vây, phong tỏa, phản công lại ta; nhưng lúc bấy giờ nhiệm vụ chưa hoàn thành, đồng chí Cam buộc phải ở lại thành phố, thay đổi địa điểm liên lạc nhằm tránh sự phát hiện, khủng bố của địch. Đến 19h, ngày 6.2.1968, đồng chí Cam cùng trao đổi thống nhất với Sơn để anh ta đưa vào trụ sở Việt Nam Quốc dân đảng với cái vỏ bọc là “Cố vấn Việt Nam Quốc dân đảng ở cao nguyên về làm việc”, nhằm đánh lạc hướng đối phương, giảm bớt sự nguy hiểm để tiếp tục làm việc. Trong thời gian 30 ngày vào tận sào huyệt của địch, đồng chí Cam đã đóng vai khá tốt, ứng xử linh hoạt, vượt qua nhiều thử thách nguy hiểm, nhờ đó đã nắm được nhiều âm mưu, thủ đoạn hoạt động của địch cũng như khảo sát được thực địa của thành phố. Tình hình lúc đó chỉ cần một sơ xuất nhỏ là sẽ bại lộ và rơi vào tay giặc ngay. Cái chết và sống lúc đó thực chỉ trong gang tấc thôi.
Đối với Quận Nhất, có thể nói đến ngày 29.11.1968 mọi việc chuẩn bị cho Tổng tiến công nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 đã cơ bản hoàn thành. Như kế hoạch đã vạch ra, đúng giờ G đêm 30, rạng ngày 31.1.1968 mồng Một Tết Mậu Thân, ta đã nã pháo vào sân bay Nước Mặn, phát lệnh tổng tiến công và nổi dậy. Tiếp đó ta đã pháo kích dữ dội vào sân bay Đà Nẵng, Nước Mặn, vào trận địa pháo Thanh Vinh, tổng kho hậu cần Bầu Mạc, kho xăng Liên Chiểu. Lực lượng bộ binh Mặt trận 4 triển khai đội hình chiến đấu. Ta đánh mạnh vào các mục tiêu ngoại vi, nhanh chóng làm chủ cửa ngõ phía Nam và phía Bắc thành phố. Tuy nhiên, mũi chủ công chính diện do Tiểu đoàn I ( tức là đơn vị R20) đảm nhiệm, đánh vào Sở chỉ huy quân đoàn I ngụy, gặp nhiều khó khăn và tổn thất nặng. Bộ phận đánh cắt cầu Trịnh Minh Thế do đồng chí Nguyễn Bình - Quận đội phó Quận Nhất chỉ huy đã bị lộ và đồng chí đã anh dũng hy sinh. Một bộ phận bộ đội đặc công của Quận đội Quận Ba do đồng chí Hoàng Minh Hạt - quyền Quận đội trưởng chỉ huy xuất phát từ căn cứ Nước Mặn đã xuống đến bến đò Hà Thân (An Hải), phối hợp với tự vệ, biệt động tại chỗ làm chủ khu vực này. Các đồng chí ta đã mắc loa phóng thanh lên cây cổ thụ gần bến đò Hà Thân thông báo với nhân dân về cuộc tổng tiến công và nổi dậy giải phóng thành phố. Cùng lúc đó, tại khu phố Mỹ Khê - này là trụ sở phường Phước Mỹ, lực lượng tự vệ, biệt động của ta đã dùng 5kg thuốc TNT đánh sập một góc trụ sở hành chính Quận Ba của ngụy làm náo động cả khu phố.
Ở An Hải, lực lượng nổi dậy của ta do chị Trần Thị Tiết phụ trách, gồm 50 cơ sở cách mạng đã tổ chức xuống đường và dùng loa phóng thanh phát lời kêu gọi toàn thể nhân dân lao động, thanh niên, học sinh, trí thức và ngụy quân, ngụy quyền tại địa phương hướng ứng cuộc Tổng tiến công và nổi dậy. Sau lời kêu gọi khí thế rầm rộ được khơi dậy rõ nét, nhiều quần chúng mang bánh tét, bánh giò, bánh ú... đến đền thờ tiền hiền An Hải chờ khao quân giải phóng. Tuy nhiên, chúng tôi cứ hồi hộp, trông chờ từng giây, từng phút để nghe tiếng mìn ở cầu Trịnh Minh Thế nổ và cờ Mặt trận dân tộc giải phóng Miền Nam Việt Nam treo trên nóc Tòa Thị chính Đà Nẵng phía bên kia sông nhưng chẳng thấy đâu. Cuộc nổi dậy nửa chừng phải dừng lại. Đến 7 giờ thị nhân dân đâu về đấy lực lượng ta phải rút vào bí mật. Tiếp đó là địch tiến hành lùng sục, vây ráp nhiều nơi trên địa bàn quận, nhằm truy lùng cán bộ ta nhưng tất cả đều được chủ động giữ bí mật, có số trở về căn cứ an toàn.
Riêng Ban An ninh Quận Ba của chúng tôi có nhiệm vụ lên kế hoạch và tổ chức lực lượng diệt ác phá kìm và chiếm lĩnh một số mục tiêu của địch như: chiếm đài ra đa và treo cờ giải phóng trên núi Sơn Trà, chiếm bót cảnh sát Sơn Trà, Chi thông tin, Trung tâm huấn luyện hải quân Trần Hưng Đạo và các khu hành chính Nam Thọ, An Hải... Đặc biệt tôi lúc đó được giao một nhiệm vụ khá quan trọng là trực tiếp chỉ huy lực lượng an ninh gồm 3 tổ, với sự hỗ trợ của cơ sở nội tuyến, chiếm lĩnh Trung tâm huấn luyện cảnh sát Bắc Trung Nguyên Trung phần của địch.
Sau sự kiện Tết Mậu Thân, tuy ta phải nằm trong sự vây ráp, khủng bố của kẻ thù, song phong trào cách mạng của Quận Ba nói riêng và Đà Nẵng vẫn tiếp tục được giữ vững. Đó là một thắng lợi lớn làm cơ sở quan trọng cho phong trào cách mạng tiếp tục phát triển sau này.
