Những người đi vào lòng núi — 56 ngày đêm Điện Biên Phủ

Tháng 3 năm 1954, núi rừng Tây Bắc vẫn còn vương cái lạnh cuối mùa. Những đám mây xám lững lờ trôi trên các đỉnh núi, sương phủ trắng những con đường đất quanh co dẫn vào thung lũng Điện Biên Phủ. Nhưng dưới lớp sương ấy, hàng vạn con người đang âm thầm chuẩn bị cho một trận đánh có thể làm thay đổi vận mệnh của cuộc chiến tranh.

Có những người lính đã hành quân nhiều ngày, đôi dép cao su mòn vẹt, chiếc ba lô nặng trĩu trên vai. Có những dân công hỏa tuyến gánh gạo, tải đạn, vượt qua những con dốc trơn trượt. Có những người kéo pháo bằng sức người, từng bước đưa những khẩu pháo nặng hàng tấn vượt qua núi rừng hiểm trở.

Họ đến từ những miền quê khác nhau, nhưng cùng hướng về một nơi: Điện Biên Phủ.

Trong số họ có những chàng trai vừa rời mái trường, những người nông dân chưa quen với cuộc sống quân ngũ, những cô gái dân công gùi hàng trên những con đường núi quanh co. Không phải ai cũng hiểu hết tầm vóc của trận đánh sắp tới. Nhưng họ hiểu rằng con đường mình đang đi có ý nghĩa quan trọng đối với cuộc kháng chiến.

Và họ cứ thế bước tiếp.

Không ai biết rằng trong 56 ngày đêm sắp tới, biết bao người sẽ không còn cơ hội trở về quê nhà.

Trước khi chiến dịch bắt đầu, việc chuẩn bị trận địa đã là một thử thách khổng lồ.

Điện Biên Phủ nằm giữa thung lũng được bao quanh bởi những ngọn núi. Quân Pháp xây dựng tại đây một tập đoàn cứ điểm với nhiều vị trí phòng thủ liên kết với nhau, có sân bay, pháo binh và những công sự kiên cố. Họ tin rằng địa hình và hệ thống phòng thủ sẽ giúp mình đứng vững trước các cuộc tiến công của quân đội Việt Minh.

Muốn đánh được tập đoàn cứ điểm ấy, pháo binh phải được đưa vào những vị trí có lợi. Nhưng làm sao đưa những khẩu pháo nặng nề vượt qua núi cao, vực sâu và những con đường chưa hoàn chỉnh? Làm sao vận chuyển đủ lương thực, đạn dược để duy trì một chiến dịch dài ngày giữa vùng rừng núi xa hậu phương?

Câu trả lời nằm trong sức người.

Những đoàn dân công nối nhau đi trên đường núi. Có người gánh gạo, người mang đạn, người sửa đường. Khi đường bị sạt lở, họ tìm cách khắc phục. Khi mưa xuống, đất nhão ra dưới chân, họ vẫn phải tiếp tục. Một chuyến hàng đến nơi có thể giúp cả một đơn vị duy trì hoạt động thêm nhiều ngày.

Trong những đoàn người ấy, không phải ai cũng mang súng. Nhưng công việc của họ cũng đối diện với hiểm nguy và đòi hỏi một sức chịu đựng phi thường.

Những người kéo pháo còn phải vượt qua một thử thách đặc biệt. Pháo nặng, đường hẹp, độ dốc lớn; chỉ một sai sót cũng có thể khiến khẩu pháo trượt khỏi đường kéo. Họ phải phối hợp với nhau, ghìm dây, giữ thăng bằng và từng bước đưa pháo vượt qua những đoạn đường nguy hiểm.

Có những khoảnh khắc, sức người dường như quá nhỏ bé trước khối sắt khổng lồ.

Nhưng những bàn tay vẫn siết chặt dây kéo.

Những bước chân vẫn bám vào đất.

Và khẩu pháo vẫn nhích lên từng chút một.

Trong quá trình chuẩn bị, Đại tướng Võ Nguyên Giáp quyết định thay đổi phương châm tác chiến từ “đánh nhanh, giải quyết nhanh” sang “đánh chắc, tiến chắc”, hoãn cuộc tiến công dự kiến và tổ chức kéo pháo ra để chuẩn bị lại. Đó là một quyết định khó khăn, nhưng nhằm bảo đảm chắc thắng trước thực tế chiến trường.

Với những người lính và dân công, quyết định ấy có nghĩa là nhiều công việc phải làm lại. Những con đường đã mở phải tiếp tục được củng cố. Những khẩu pháo đã đưa vào lại phải được kéo ra, rồi bố trí lại theo kế hoạch mới.

Mồ hôi đã đổ xuống, nhưng công sức chưa thể dừng lại.

Có lẽ trong những giờ phút ấy, không ai có thể biết chắc chiến dịch sẽ kết thúc ra sao. Họ chỉ biết rằng nhiệm vụ vẫn còn đó, và mình phải hoàn thành phần việc của mình.

Bởi đôi khi, chiến thắng không bắt đầu từ tiếng súng đầu tiên. Nó bắt đầu từ những ngày tháng âm thầm mà người ta không được phép bỏ cuộc.

Ngày 13 tháng 3 năm 1954, pháo binh Việt Minh đồng loạt khai hỏa vào cứ điểm Him Lam. Chiến dịch Điện Biên Phủ chính thức mở màn.

Sau nhiều ngày chuẩn bị, giờ đây mọi con đường, mọi khẩu pháo, mọi chuyến vận tải đều hướng về trận địa.

Tiếng pháo vang dội giữa thung lũng. Cuộc chiến không còn là những công việc chuẩn bị lặng lẽ trong rừng sâu, mà trở thành trận quyết chiến giữa hai lực lượng với những hệ thống vũ khí và cách đánh khác nhau.

Các cứ điểm vòng ngoài lần lượt bị tiến công. Những người lính phải vượt qua hàng rào dây thép gai, bãi mìn và hỏa lực phòng thủ để tiếp cận công sự đối phương. Có những trận đánh diễn ra rất dữ dội, với thương vong lớn. Người bị thương được đưa ra khỏi trận địa khi có thể; những người còn lại tiếp tục thực hiện nhiệm vụ.

Ở phía sau, các đoàn dân công vẫn vận chuyển lương thực, đạn dược. Những người làm đường tiếp tục giữ cho tuyến vận tải thông suốt. Trong điều kiện thời tiết thất thường và đường sá khó khăn, việc đưa hàng hóa đến mặt trận đòi hỏi một nỗ lực không kém gì việc chiến đấu trực tiếp.

Một chiến dịch không chỉ được quyết định bởi những người bóp cò súng. Nó còn phụ thuộc vào những người đưa viên đạn đến nơi, đưa nắm gạo đến tay người lính và đưa người bị thương ra khỏi vùng nguy hiểm.

Từng ngày, vòng vây quanh tập đoàn cứ điểm dần được siết chặt.

Nhưng chiến thắng không đến dễ dàng.

Bước sang cuối tháng 3, cuộc chiến chuyển sang một giai đoạn mới. Những cứ điểm phía đông trở thành những vị trí giằng co ác liệt. Đồi A1, C1 và các điểm cao khác liên tục chứng kiến những cuộc tiến công và phản công.

Ở những nơi ấy, chiến hào dần trở thành một phần của đời sống người lính.

Họ đào hào để tiến gần hơn đến vị trí đối phương, gia cố công sự để tránh hỏa lực, rồi lại tiếp tục đào thêm khi mặt đất bị phá hủy. Khoảng cách giữa hai bên có khi chỉ còn rất ngắn. Tiếng động từ bên kia chiến tuyến có thể nghe thấy rõ, nhưng mỗi lần di chuyển đều tiềm ẩn nguy hiểm.

Đất đá bị cày xới. Bùn bám vào quần áo. Những đêm dài trôi qua trong sự căng thẳng, khi người lính vừa phải giữ vị trí, vừa phải cảnh giác trước các đợt phản kích.

Trong hoàn cảnh ấy, tình đồng đội không cần những lời lẽ lớn lao để chứng minh.

Đó là khi một người giúp bạn mình băng bó vết thương.

Là khi một người chia phần nước ít ỏi cho người đang kiệt sức.

Là khi người lính vừa trở về từ một nhiệm vụ nguy hiểm vẫn cố hỏi xem đồng đội của mình có an toàn hay không.

Và đôi khi, tình đồng đội chỉ đơn giản là sự hiện diện của một người bên cạnh giữa một đêm dài không ngủ.

Hãy hình dung một người lính trẻ quê ở đồng bằng Bắc Bộ. Trước khi nhập ngũ, anh quen với những con đường làng chạy qua cánh đồng, với tiếng gà gáy mỗi buổi sáng và những bữa cơm gia đình. Bây giờ, anh sống giữa những chiến hào, nơi đất đá có thể rung chuyển bất cứ lúc nào.

Anh không phải một nhân vật lịch sử có tên tuổi được xác minh, mà là hình ảnh khái quát của những người lính trẻ trong chiến dịch.

Trong túi áo anh có thể là một vật nhỏ từ quê nhà, một tấm ảnh gia đình hay một lá thư đã đọc nhiều lần. Những vật ấy không giúp anh chống lại đạn pháo, nhưng nhắc anh rằng ngoài chiến trường vẫn còn một cuộc sống đang chờ đợi.

Có lẽ anh từng nghĩ rằng nếu trở về, điều mình muốn làm nhất sẽ chẳng có gì đặc biệt. Anh chỉ muốn được ăn một bữa cơm nóng, nằm trên chiếc giường quen thuộc và nghe người thân hỏi han sau những ngày xa cách.

Nhưng trước khi có thể trở về, anh phải đi qua ngày hôm nay.

Rồi ngày mai.

Rồi một ngày nữa.

Đối với người lính, đôi khi cả tương lai được giữ lại trong một niềm hy vọng nhỏ bé như thế.

Tháng Tư đến.

Chiến dịch đã kéo dài nhiều tuần. Các trận đánh liên tiếp bào mòn sức lực của cả hai phía. Hệ thống phòng thủ của quân Pháp ngày càng chịu sức ép, trong khi lực lượng Việt Minh tiếp tục tổ chức tiến công và xây dựng các trận địa bao vây.

Không chỉ những người lính ở tuyến đầu chịu đựng gian khổ. Những người vận chuyển lương thực, tải thương và làm đường cũng phải đối diện với sự thiếu thốn và hiểm nguy. Mỗi chuyến hàng đến mặt trận đều cần sức lực của nhiều người, từ người gánh hàng qua dốc núi đến người sửa những đoạn đường bị phá hủy.

Giữa núi rừng Tây Bắc, có những người đã kiệt sức nhưng vẫn tiếp tục công việc. Có những đoàn người đi qua đêm tối, chỉ mong đưa được hàng đến nơi đúng lúc. Có những người không trở về sau khi lên đường làm nhiệm vụ.

Sự hy sinh của họ ít khi xuất hiện trong những hình ảnh về khoảnh khắc chiến thắng cuối cùng. Nhưng nếu không có những con đường được mở, những khẩu pháo được đưa vào trận địa và những chuyến hàng được vận chuyển, chiến dịch không thể duy trì sức mạnh trong suốt 56 ngày đêm.

Ở phía trước, những người lính tiếp tục chiến đấu tại các cứ điểm. Đồi A1 trở thành một trong những điểm nóng của chiến dịch. Cuộc chiến giành vị trí này kéo dài và đặc biệt khốc liệt. Những đợt tiến công liên tiếp không lập tức mang lại kết quả quyết định, khiến quân đội Việt Minh phải tìm cách tổ chức lại lực lượng và tiếp tục đánh chiếm.

Không có một chiến thắng nào đến chỉ bằng lòng can đảm. Người lính cần lòng can đảm, nhưng cũng cần sự chuẩn bị, sự phối hợp và những quyết định đúng đắn. Sau mỗi khó khăn, các đơn vị phải tìm cách thích ứng, điều chỉnh cách đánh và tiếp tục tiến lên.

Đó là quá trình vừa chiến đấu vừa học hỏi bằng những kinh nghiệm phải trả giá rất đắt.

Và càng về cuối chiến dịch, tất cả đều hiểu rằng thời điểm quyết định đang đến gần.

Ngày 1 tháng 5 năm 1954, đợt tiến công thứ ba bắt đầu. Các đơn vị Việt Minh mở những cuộc tiến công mới nhằm chiếm các cứ điểm còn lại và tiến tới tiêu diệt toàn bộ tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ.

Những ngày đầu tháng Năm, chiến trường trở nên căng thẳng hơn bao giờ hết.

Các vị trí phòng thủ của quân Pháp bị thu hẹp. Những cuộc chiến đấu trên các điểm cao tiếp tục diễn ra. Người lính phải vượt qua sự mệt mỏi tích tụ sau nhiều tuần chiến đấu, giữ vững vị trí và hoàn thành nhiệm vụ trong giai đoạn cuối cùng.

Có thể một người lính lúc ấy không còn nghĩ đến những điều xa xôi. Anh chỉ tập trung vào đoạn chiến hào phía trước, vào người đồng đội bên cạnh, vào mệnh lệnh cần thực hiện. Sau hàng chục ngày đêm, chiến tranh đã lấy đi quá nhiều sức lực, nhưng trận đánh cuối cùng vẫn đang chờ đợi.

Những người ở hậu phương cũng đang dõi theo chiến dịch. Họ không thể nhìn thấy những gì diễn ra trong từng chiến hào, nhưng biết rằng ở Tây Bắc, một trận quyết chiến lớn đang đến hồi kết thúc.

Ngày 7 tháng 5 năm 1954, quân Việt Minh tổng công kích. Các cứ điểm cuối cùng lần lượt bị đánh chiếm. Tại sở chỉ huy tập đoàn cứ điểm, tướng Christian de Castries cùng bộ chỉ huy bị bắt. Lá cờ “Quyết chiến Quyết thắng” tung bay trên nóc hầm chỉ huy của quân Pháp. Chiến dịch Điện Biên Phủ kết thúc thắng lợi sau 56 ngày đêm chiến đấu.

Khoảnh khắc ấy đánh dấu sự kết thúc của một chiến dịch, nhưng đối với những người lính còn sống, nó cũng là khoảnh khắc họ có thể bắt đầu hy vọng về ngày trở về.

Sau những ngày tháng mà mỗi buổi sáng đều có thể là một thử thách sinh tử, giờ đây họ có thể nghĩ đến gia đình. Có người sẽ viết thư báo tin mình vẫn còn sống. Có người sẽ mang theo ký ức về những đồng đội đã hy sinh. Có người sẽ trở về với vết thương trên cơ thể và những ký ức không thể dễ dàng kể thành lời.

Chiến thắng không thể đưa những người đã ngã xuống trở về.

Nó không thể trả lại tuổi trẻ đã mất, cũng không thể khiến những gia đình không còn con em mình bớt đau đớn ngay lập tức.

Nhưng sự hy sinh của những người đã nằm lại, cùng công sức của hàng vạn người lính và dân công, đã góp phần tạo nên một bước ngoặt lớn của lịch sử Việt Nam, tác động quyết định đến cục diện chiến tranh Đông Dương và mở đường cho Hiệp định Genève năm 1954.

Nhiều năm sau chiến thắng, những con đường núi năm xưa đã thay đổi. Điện Biên không còn là thung lũng ngập trong khói pháo. Những đoàn người đến đây ngày nay mang theo hoa, nén hương và lòng biết ơn, thay vì gánh gạo hay đạn dược.

Nhưng lịch sử vẫn còn hiện diện trong những địa danh: Him Lam, A1, Mường Phăng. Những cái tên ấy không chỉ nằm trên bản đồ chiến dịch. Chúng gắn với những con người từng chiến đấu, từng chịu đựng gian khổ và từng gửi lại một phần cuộc đời mình giữa núi rừng Tây Bắc.

Có những người trở về và sống đến tuổi già. Họ có thể kể lại chuyện kéo pháo, chuyện hành quân, chuyện những đêm mưa và những người bạn đã không còn. Có những người không muốn nói nhiều về chiến tranh, bởi ký ức ấy quá nặng nề. Và có những người đã hy sinh, để lại cho gia đình những tấm ảnh cũ, những lá thư ngắn ngủi hoặc một cái tên trong danh sách liệt sĩ.

Nếu có thể hỏi những người lính năm ấy điều gì khiến họ nhớ nhất, có lẽ mỗi người sẽ có một câu trả lời khác nhau. Người nhớ đồng đội. Người nhớ những ngày gian khổ. Người nhớ khoảnh khắc lá cờ chiến thắng tung bay. Người chỉ nhớ rằng mình đã may mắn trở về, trong khi rất nhiều người khác không có cơ hội ấy.

Bởi chiến thắng Điện Biên Phủ không chỉ là câu chuyện của những khẩu pháo, những cứ điểm hay những mệnh lệnh quân sự. Đó còn là câu chuyện của những bàn tay chai sạn vì kéo pháo, những đôi vai mang nặng gạo đạn, những bước chân băng qua rừng núi và những người lính trẻ đã chiến đấu với niềm hy vọng được nhìn thấy quê hương một lần nữa.

Trong 56 ngày đêm ấy, có người đã tìm thấy đường về nhà. Có người chỉ còn được trở về trong ký ức của những người ở lại.

Và khi chúng ta nhắc đến chiến thắng Điện Biên Phủ hôm nay, có lẽ điều quan trọng không chỉ là nhớ ngày 7 tháng 5 năm 1954, mà còn là nhớ những ngày dài trước đó — những ngày không có tiếng reo mừng, chỉ có mồ hôi, mưa rừng, bùn đất, nỗi nhớ nhà và những con người lặng lẽ làm phần việc của mình.

Bởi chiến thắng không chỉ được làm nên trong khoảnh khắc lá cờ tung bay trên nóc hầm chỉ huy. Nó còn được làm nên từ tất cả những bước chân đã đi qua núi rừng, từ những người đã ngã xuống giữa chiến hào, từ những dân công không ngừng vận chuyển hàng hóa và từ những gia đình đã gửi người thân vào cuộc chiến mà không biết ngày nào họ mới trở về.

Năm mươi sáu ngày đêm đã kết thúc từ năm 1954. Nhưng trong ký ức của dân tộc, những bước chân kéo pháo xuyên núi, những đoàn dân công vượt đèo và những người lính trẻ giữa chiến hào vẫn còn đó. Họ đã đi qua một mùa xuân khốc liệt để mở ra hy vọng về những mùa xuân hòa bình — những mùa xuân mà nhiều người trong số họ không kịp sống để nhìn thấy.