Những người giữ đất: Nguyễn Hữu Huân và ba lần khởi nghĩa

Là trí thức Nho học, Nguyễn Hữu Huân nổi tiếng trong công cuộc "Nam Kỳ kháng Pháp" giữa thế kỷ XIX. Ông kiên trì đánh giặc giữ đất, "thua keo này, bày keo khác", liên tục khởi nghĩa đến 3 lần

Nguyễn Hữu Huân sinh năm 1830 ở thôn Tịnh Giang, huyện Kiến Hưng, tỉnh Định Tường (nay là xã Hòa Tịnh, huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang). Nổi tiếng thông minh, học giỏi, đỗ thủ khoa kỳ thi năm 1852 nên Nguyễn Hữu Huân thường được gọi là "Thủ khoa Huân".

Tên của Nguyễn Hữu Huân được TP HCM sử dụng đặt cho một trường THPT ở TP Thủ Đức

Khởi nghĩa lần thứ nhất

Năm 1859, thực dân Pháp đem quân đánh thành Gia Định. Lúc này, Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân đang phụ trách việc học hành, thi cử ở Kiến Hưng, với chức giáo thụ.

Cả một phong trào "Nam Kỳ kháng Pháp" đã lập tức dấy lên mạnh mẽ. Trong đó, ở Định Tường - quê hương của Nguyễn Hữu Huân - nổi bật nhất là những hoạt động của tri phủ Trần Xuân Hòa (tức Phủ Cậu).

Tháng 4-1861, Pháp tiến quân đánh Định Tường. Phủ Cậu dũng cảm dẫn đầu nghĩa quân chống trả kịch liệt. Không may bị giặc bắt, ông đã tự tận, cắn lưỡi mà chết.

Thay thế Phủ Cậu ngay và từ lúc đó chính là Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân. Từ bỏ chức giáo thụ, liên kết với các nhà yêu nước trong miền, kiên quyết đánh giặc giữ đất, Thủ khoa Huân đã đứng ra chiêu mộ nghĩa quân, dựng cờ khởi nghĩa ở vùng Mỹ Quý - Thuộc Nhiêu, đánh thắng nhiều trận, gây cho địch nhiều khó khăn.

Nhưng chính vào lúc đó, triều đình Huế lại nhu nhược ký "Hàng ước 1862", cắt đất 3 tỉnh miền Đông (Gia Định, Định Tường, Biên Hòa) "nhường" cho Pháp. Đồng thời, triều đình Huế ra lệnh đình chỉ tất cả các hành động kháng Pháp trên địa bàn.

"Bất tuân thượng lệnh", Nguyễn Hữu Huân đem toàn bộ lực lượng của mình đứng dưới cờ của Bình Tây Đại nguyên soái Trương Định ở căn cứ Tân Hòa (Gò Công), tiếp tục đánh giặc và được phong làm Phó Quản đạo. Phó Quản đạo Nguyễn Hữu Huân được phân công chỉ huy đánh Pháp trên mặt trận từ Tân An đến Mỹ Tho, gây cho quân xâm lược nhiều tổn thất.

Đầu năm 1863, trong một lần Pháp bất ngờ đem quân đánh úp, Phó Quản đạo Nguyễn Hữu Huân bị giặc bắt, đưa về giam ở Sài Gòn. Giặc tìm mọi cách dụ dỗ, mua chuộc, ông đều mạnh mẽ cự tuyệt. Nhân lúc chúng sơ hở, Phó Quản đạo Nguyễn Hữu Huân đã vượt ngục, trốn thoát.

Khởi nghĩa lần thứ hai

Bấy giờ, căn cứ Tân Hòa của Trương Định cũng đã bị Pháp tiến đánh dữ dội và thất thủ. Sau khi trở về với nghĩa quân, Nguyễn Hữu Huân được phân công đến vùng Chợ Gạo, xây dựng căn cứ Bình Cách (nay là xã Tân Bình Thạnh, huyện Chợ Gạo).

Trong lần khởi nghĩa thứ hai này, từ căn cứ Bình Cách, Nguyễn Hữu Huân đã chỉ huy nghĩa quân tỏa đi đánh Pháp ở Chợ Gạo, Mỹ Quý (Cai Lậy), Thuộc Nhiêu (Châu Thành), Mỹ Tho…, tiếp tục gây cho chúng nhiều tổn thất.

Giữa năm 1863, người Pháp tập trung lực lượng tấn công Bình Cách. Nguyễn Hữu Huân đã chỉ huy nghĩa quân chiến đấu rất anh dũng, khiến địch phải rất vất vả mới chiếm được căn cứ này. Để bảo toàn lực lượng, Nguyễn Hữu Huân cho rút quân lên vùng Thuộc Nhiêu, tiếp tục chiến đấu, lưu động đánh Pháp nhiều trận ở Cái Thia, Cái Bè, Cai Lậy, Rạch Gầm, Trung Lương, Tân Lý…

Cuối năm 1863, người Pháp lại tập trung lực lượng, tấn công căn cứ Thuộc Nhiêu. Nghĩa quân phải bỏ Thuộc Nhiêu, rút vào Đồng Tháp Mười. Trước khi vào thủ hiểm ở căn cứ mới rất lợi hại này, Thủ khoa Huân đã gặp Thiên Hộ Dương (tức Võ Duy Dương). Hai người thống nhất hành động: Võ Duy Dương vào Đồng Tháp Mười; Nguyễn Hữu Huân sang An Giang, chỉ huy cuộc vận động dân chúng ở đây, quyên góp, ủng hộ nghĩa quân Đồng Tháp Mười.

Những hoạt động của Thủ khoa Huân ở An Giang khiến Pháp rất lo ngại. Chúng gây áp lực với Tổng đốc An Giang là Phan Khắc Thuận, đòi phải bắt Thủ khoa Huân giao nộp. Thấy Phan Khắc Thuận còn chần chừ, chúng liền phái ngay 500 quân cùng nhiều đại bác từ Oudong (Campuchia) tới, đe dọa tấn công An Giang. Vậy là Tổng đốc Phan Khắc Thuận phải vội bắt ngay Nguyễn Hữu Huân nộp cho Pháp.

Lần bị bắt thứ hai này, Thủ khoa Huân lại bị giặc đưa về Sài Gòn. Chúng lại tìm mọi cách dụ dỗ, mua chuộc ông nhưng không thành. Vào ngày 22-8-1864, giặc đưa ông ra tòa, kết án 10 năm tù khổ sai, đày biệt xứ đi Cayenne (thuộc địa của Pháp ở Trung Mỹ).

Bức tượng bán thân cùng tiểu sử của ông đặt trong khuôn viên trường