NHỮNG NGƯỜI GIỮ LẠI TÀI SẢN CỦA HÀ NỘI TRƯỚC GIỜ TIẾP QUẢN

NHỮNG NGƯỜI GIỮ LẠI TÀI SẢN CỦA HÀ NỘI TRƯỚC GIỜ TIẾP QUẢN

Trước khi Hà Nội đón đoàn quân chiến thắng trong rừng cờ hoa tháng Mười năm 1954, một cuộc đấu tranh đã diễn ra ngay giữa những nơi tưởng như chỉ có công việc thường ngày: nhà máy điện, nhà máy nước, nhà ga, bưu điện, bệnh viện và công sở. Những người tham gia không chỉ bảo vệ chỗ làm của mình. Họ giữ lại máy móc, nhiên liệu, thuốc men và hồ sơ để thành phố có thể tiếp tục sống khi chính quyền được chuyển giao. Hòa bình đang đến, nhưng để Hà Nội bước vào hòa bình với những điều kiện thiết yếu còn hoạt động, nhiều người đã phải kiên trì bám lấy từng vị trí lao động.

THÀNH PHỐ KHÔNG THỂ CHỈ ĐƯỢC TIẾP NHẬN BẰNG MỘT LÁ CỜ

Sau Hiệp định Genève tháng 7 năm 1954, Hà Nội nằm trong khu vực tập kết của quân đội Pháp với thời hạn 80 ngày. Khoảng thời gian chờ chuyển giao đặt ra một nhiệm vụ khác với chiến đấu trên chiến trường: bảo vệ những cơ sở đang phục vụ đời sống thành phố, không để việc rút quân kéo theo sự đình đốn của điện, nước, giao thông và sinh hoạt. Ngay từ ngày 3 tháng 7 năm 1954, Ban Bí thư đã ban hành chỉ thị về bảo hộ những thành phố mới giải phóng, nhấn mạnh việc bảo vệ tính mạng, tài sản của nhân dân, phục hồi sản xuất và bảo hộ công thương nghiệp. Đó không đơn thuần là yêu cầu giữ gìn nhà cửa. Một thành phố còn nguyên những dãy phố nhưng thiếu nước, mất điện, ngừng liên lạc vẫn có thể rơi vào khủng hoảng. Bởi vậy, việc chuẩn bị tiếp quản phải hướng đến khả năng vận hành của cả đô thị. Các cuộc đấu tranh tại nhà máy, công sở và những hoạt động chuẩn bị từ bên ngoài cùng nhằm bảo đảm rằng sau giờ chuyển giao, đời sống thường nhật của người dân không bị đứt đoạn.

NHỮNG NGƯỜI THỢ KHÔNG RỜI MÁY

Giữa tháng 8 năm 1954, công nhân hãng S.T.A.I đấu tranh ngăn chủ Pháp đưa máy móc đi. Phong trào giữ thiết bị mở rộng sang nhiều cơ sở. Người lao động từ chối tháo máy, gửi kiến nghị, cử đại diện thương lượng; khi cần, họ tổ chức canh gác, trực tiếp ngăn việc vận chuyển tài sản khỏi nơi làm việc.

Trong hồi ức về những tháng chuẩn bị tiếp quản, Trần Bi, nguyên Chính trị viên Mặt trận Hà Nội, kể lại sự phân công từ tháng 8 đến tháng 10 năm 1954: Hải Lương vào Nhà máy Nước, Đặng Văn Nguyên vào Nhà máy Đèn Bờ Hồ, còn ông tham gia tổ chức lực lượng bảo vệ máy móc, thiết bị và tài liệu. Công việc được tiến hành cùng các cơ sở trong công nhân, công đoàn và lực lượng tự vệ, nhằm giữ cho những nhà máy này hoạt động an toàn khi bàn giao.

Cũng theo hồi ức ấy, khi xuất hiện lệnh chuyển máy móc, phụ tùng và vật liệu dự trữ, công nhân đã đấu tranh ngăn lại. Gia đình người lao động cũng tham gia. Có lúc hiến binh, mật thám được đưa đến, lực lượng tự vệ đứng chặn trước đầu xe. Những người vốn quen với công việc sản xuất đã trở thành lực lượng trực tiếp bảo vệ nhà máy.

Ở ngành điện, giữ máy vẫn chưa đủ. Thiếu nhiên liệu, nhà máy cũng phải ngừng chạy. Công nhân Yên Phụ và Nhà máy đèn Bờ Hồ đã đấu tranh để bảo đảm 4.000 tấn than dự trữ tới ngày tiếp quản, giữ điều kiện cần thiết cho nguồn điện thành phố.

Có thể nhìn thấy ý nghĩa của cuộc đấu tranh ấy từ chính những vật được bảo vệ. Máy móc là khả năng sản xuất; nhiên liệu là khả năng duy trì sản xuất. Giữ được cả hai mới có thể biến việc tiếp nhận một cơ sở thành khả năng sử dụng cơ sở đó. Trong hoàn cảnh chuyển giao, sự hiểu biết nghề nghiệp của người thợ vì thế cũng trở thành một sức mạnh bảo vệ thành phố.

GIỮ DÒNG NƯỚC, ĐƯỜNG DÂY VÀ NHỮNG CHUYẾN TÀU

Tại nhà máy nước, công nhân tìm cách cất giấu những kiện thiết bị mà phía Pháp định chuyển đi, đồng thời ngăn chặn hoạt động phá hoại các điểm cấp nước. Ở Bưu điện Hà Nội, nhân viên mang theo cơm nước, trải chiếu và thay nhau túc trực để không cho tháo dỡ thiết bị. Những sinh hoạt bình thường ấy trở thành cách bám giữ nơi làm việc, bảo vệ hệ thống liên lạc trước giờ bàn giao.

Trên đường sắt, công nhân Ga Hà Nội giữ lại được 12 đầu máy cùng các toa xe. Đó là những phương tiện thiết yếu cho việc khôi phục vận tải sau chiến tranh. Công nhân Hỏa xa Gia Lâm cũng giữ được ba toa nguyên vật liệu.

Ở Bạch Mai, Phủ Doãn, các trường học và cơ quan chuyên môn, bác sĩ, dược sĩ, y tá, giáo viên cùng nhân viên tìm cách bảo vệ thuốc men, dụng cụ y tế, tài liệu khoa học và đồ dùng giảng dạy. Một phần được cất giấu hoặc bí mật chuyển ra vùng tự do.

Đặt cạnh nhau, một đầu máy xe lửa, một kiện phụ tùng và một bộ dụng cụ chữa bệnh có vẻ không cùng câu chuyện. Nhưng trong những ngày ấy, chúng cùng thuộc về một yêu cầu: giữ lại phương tiện để con người làm việc và chăm lo cho nhau. Giá trị của tài sản không chỉ nằm ở số lượng hay giá thành. Nó còn nằm ở công việc có thể tiếp tục nhờ tài sản ấy, ở những nhu cầu không thể chờ đợi của người dân khi chiến tranh vừa kết thúc.

ĐÊM CUỐI VẪN CHƯA THỂ RỜI VỊ TRÍ

Cuộc đấu tranh giữ tài sản kéo dài sát giờ chuyển giao. Tại Nhà máy đèn Bờ Hồ, các đợt đấu tranh ngày 12 tháng 9 và ngày 8 tháng 10 năm 1954 cho thấy công nhân chưa thể buông lơi cảnh giác. Họ đoàn kết, ở lại nhà xưởng, kiên quyết ngăn phá hoại. Khi ngày trở về đã gần đến, nhiệm vụ bảo vệ máy móc vẫn chưa kết thúc.

Trên bình diện chuyển giao, ngày 30 tháng 9 năm 1954, hai bên ký thỏa thuận về quân sự và trật tự; ngày 2 tháng 10 ký tiếp thỏa thuận về hành chính. Các đội hành chính, trật tự và cảnh vệ lần lượt vào Hà Nội để chuẩn bị nhận bàn giao. Những văn bản ấy xác lập khuôn khổ tiếp quản, còn lực lượng tại từng cơ sở tiếp tục giữ những điều kiện thực tế để việc bàn giao có thể diễn ra.

Chính ở thời điểm ấy, sự bền bỉ có ý nghĩa đặc biệt. Chiến thắng đã mở đường cho cuộc trở về, nhưng không thay thế được trách nhiệm của người còn đang đứng cạnh máy, giữ kho hay trông coi thiết bị. Chỉ cần rời vị trí quá sớm, những thành quả đã bảo vệ suốt nhiều tuần vẫn có thể bị tổn hại. Cuộc đấu tranh này không có một khoảnh khắc kết thúc riêng cho tất cả mọi người; nó chỉ hoàn thành khi phần việc của người giữ được nối tiếp bằng trách nhiệm của người nhận.

NHỮNG TỜ GIẤY CŨ CŨNG LÀ TÀI SẢN CỦA THỦ ĐÔ

Hồi ức của Trịnh Trọng Thực về tiếp quản Công ty Điện khí Đông Dương lưu lại một chi tiết đáng chú ý. Giám đốc Drouin cho biết các hồ sơ kỹ thuật và bộ tạp chí chuyên ngành được để lại. Khi kiểm tra, ông Thực thấy những tài liệu về thiết bị, phụ tùng và hướng dẫn của nhà chế tạo vẫn còn. Một nhân viên lâu năm, được ông gọi là cụ Xuân, giới thiệu các bản vẽ và bản đồ đường dây; nhiều bản được dán lên vải để có thể gấp, bảo quản và sử dụng. Nhân Dân Special

Chi tiết ấy cho thấy việc giữ tài sản không chỉ diễn ra ở cổng nhà máy hay bên những phương tiện vận chuyển. Nó còn nằm trong những tập hồ sơ ít gây chú ý. Một thiết bị được giữ lại có thể nhìn thấy ngay; tri thức để hiểu và vận hành thiết bị lại nằm trong bản vẽ, tài liệu và kinh nghiệm của người làm nghề. Bảo vệ cơ sở vật chất, xét đến cùng, phải đi liền với giữ gìn khả năng sử dụng nó.

Dẫu vậy, không phải mọi nơi đều giữ được đầy đủ tài sản. Tư liệu về quá trình tiếp quản ghi nhận một số cơ sở vẫn mất máy móc, hồ sơ và nguyên vật liệu. Thành quả bảo vệ thành phố vì thế không nên được hiểu thành sự nguyên vẹn tuyệt đối ở tất cả các cơ quan.

Nhìn nhận cả những tổn thất không làm giảm ý nghĩa của những gì đã giữ được. Trái lại, nó giúp thấy rõ đây là một cuộc đấu tranh có trở ngại, có giới hạn và cần sự phối hợp của nhiều lực lượng. Những thành công không tự đến cùng bản thỏa thuận đình chiến; chúng được tạo nên bằng những công việc cụ thể, trong những hoàn cảnh không giống nhau.

GIỮ ĐƯỢC NHÀ MÁY, CÒN PHẢI LÀM CHỦ NHÀ MÁY

Ngày 9 tháng 10 năm 1954, quân Pháp rút khỏi Hà Nội, lực lượng Việt Nam tiếp quản các vị trí trong thành phố. Sáng hôm sau, đoàn quân chiến thắng trở về trong sự chào đón của nhân dân. Đằng sau thời khắc công khai và rực rỡ ấy là những phần việc đã được chuẩn bị, bảo vệ và chuyển giao suốt nhiều tuần trước đó.

Tuy nhiên, nhận được cơ sở không có nghĩa là mọi khó khăn đã hết. Trong hồi ký của mình, kỹ sư Vũ Đình Bông, thành viên Ban tiếp quản Nhà máy điện Yên Phụ, kể rằng ông phải nhanh chóng nắm hệ thống kỹ thuật và cách vận hành. Theo lời ông, sau mười ngày, ông đã có thể đảm nhận các khâu điều hành dây chuyền. Công việc tiếp theo là xây dựng quy trình, đánh số và đặt tên các van, hướng dẫn tác dụng của chúng, đồng thời đào tạo các trưởng ca. Giữ được máy móc mới là điểm bắt đầu; muốn duy trì dòng điện, người tiếp quản còn phải làm chủ được hoạt động của nhà máy.

Ở Nhà máy đèn Bờ Hồ, Trịnh Trọng Thực cũng nhớ đến tình trạng thiết bị cũ, dễ hỏng và yêu cầu sửa chữa liên tục. Cán bộ, công nhân phải khắc phục từng trục trặc, người có kinh nghiệm hướng dẫn người ít kinh nghiệm hơn, cùng duy trì nguồn điện cho Thủ đô. Công việc bảo vệ tài sản trước giờ tiếp quản được tiếp nối bằng lao động kỹ thuật sau ngày giải phóng. Không còn chỉ là giữ cho máy khỏi bị mang đi, mà là giữ cho máy tiếp tục phục vụ cuộc sống.

Nhìn lại câu chuyện ấy, điều đáng nhớ không chỉ là những con số tài sản được bảo toàn. Đó còn là cách người lao động nhìn thấy trách nhiệm của mình đối với thành phố. Bảo vệ một cơ sở không phải để giữ nguyên quá khứ, mà để cuộc sống sau chiến tranh có chỗ bắt đầu. Những bàn tay quen vận hành máy, sắp xếp hồ sơ, chữa bệnh hay làm công việc thông tin đã góp phần tạo nên nền tảng vật chất cho ngày hòa bình.

Trong ký ức về mùa thu năm 1954, đoàn quân trở về và những lá cờ tung bay luôn xứng đáng ở vị trí trang trọng. Nhưng bên cạnh đó, cũng cần dành một chỗ cho những người đã không rời vị trí lao động trước giờ tiếp quản. Họ không chỉ giữ lại tài sản của Hà Nội. Họ giữ lại phương tiện để người Hà Nội tiếp tục làm việc, học tập, chữa bệnh và dựng xây. Và trong ý nghĩa giản dị mà sâu xa ấy, họ đã góp phần giữ cho ngày chiến thắng có một ngày mai.