Những người mẹ giữ lửa cách mạng giữa lòng địch

Xã Hải Thượng nằm ở vị trí đặc biệt, là vùng chuyển tiếp giữa miền núi, đồng bằng và đô thị, án ngữ phía nam thị xã Quảng Trị, nơi có Thành cổ Quảng Trị. Trong những năm chiến tranh, đây là địa bàn có vị trí chiến lược quan trọng mà quân đội Mỹ và chính quyền Việt Nam Cộng hòa tìm mọi cách kiểm soát, bình định. Thế nhưng, càng bị bao vây, đàn áp, người dân Hải Thượng càng kiên định với cách mạng.

Từ khi Đảng ra đời, phong trào cách mạng đã sớm bén rễ trên vùng đất này. Trong những năm chiến tranh, Hải Thượng hình thành một thế trận đặc biệt: ban ngày, chính quyền của chế độ cũ kiểm soát địa bàn; khi màn đêm buông xuống, cán bộ cách mạng hoạt động bí mật, lãnh đạo nhân dân đấu tranh và xây dựng cơ sở. Chính sự tồn tại đan xen ấy khiến địch nhiều lần tìm cách "nhổ bỏ" Hải Thượng khỏi bản đồ những vùng căn cứ cách mạng.

Nhưng chúng đã không làm được.

Những căn hầm trong lòng đất, những người mẹ giữa lòng địch

Nhớ lại những năm tháng làm cơ sở cách mạng, mẹ Đào Thị Vui, 100 tuổi, ở thôn Đại An Khê, cho rằng chỉ có lòng yêu nước thôi chưa đủ. Để giữ được cán bộ, giữ được cơ sở, người dân phải vừa gan dạ, vừa tỉnh táo, biết cách đấu trí với địch trong từng tình huống.

Ở Hải Thượng khi ấy, những căn hầm bí mật được đào ngay dưới lòng đất, trong vườn nhà, dưới chuồng gia súc, trong gian bếp hay giữa những khu vườn tưởng như bình thường. Đó vừa là nơi trú ẩn của cán bộ, vừa là nơi cất giấu tài liệu, lương thực và vũ khí; nhiều khi cũng là nơi những người con trong gia đình tạm lánh trước những cuộc càn quét của địch.

Những người mẹ vừa làm ruộng, chăm lo gia đình, vừa âm thầm thực hiện nhiệm vụ cách mạng. Mỗi khi có cán bộ về hoạt động, họ tìm cách che giấu, tìm đường đưa cán bộ qua những khu vực nguy hiểm, chuẩn bị cơm nước, thuốc men, lương thực. Khi địch đến, họ vẫn bình thản như không có chuyện gì xảy ra, bởi chỉ một ánh mắt khác thường hay một hành động sơ suất cũng có thể khiến cả gia đình và cơ sở cách mạng gặp nguy hiểm.

Trong những năm 1966-1972, chiến sự ở Hải Thượng diễn ra đặc biệt ác liệt. Quân đội Mỹ và chính quyền Việt Nam Cộng hòa xác định đây là địa bàn quan trọng nên liên tục mở các cuộc càn quét, sử dụng bom đạn nhằm phá hủy cơ sở cách mạng và khuất phục tinh thần người dân.

Nhưng bom đạn không thể khuất phục được những người dân Hải Thượng.

Địch càng đánh phá, người dân càng tìm cách củng cố cơ sở. Những căn hầm mới lại được đào. Những cán bộ vừa rời đi, người dân lại tìm cách đưa cán bộ khác vào. Những người mẹ hôm nay che chở cán bộ, ngày mai lại tiễn con mình lên đường tham gia bộ đội, du kích.

Đó là một cuộc chiến âm thầm nhưng không kém phần quyết liệt.

Hải Thượng - “xã Anh hùng” giữa lòng địch

Sự kiên cường của người dân Hải Thượng khiến quân địch nhiều lần đau đầu. Năm 1968, chính quyền Việt Nam Cộng hòa phải nắn tuyến Quốc lộ 1, không cho đi qua khu vực Hải Thượng mà chuyển tuyến về phía tây như hiện nay, nhằm hạn chế sự tác động của phong trào cách mạng tại địa phương.

Thế nhưng, những biện pháp ấy vẫn không thể dập tắt được phong trào cách mạng ở vùng quê này.

Tháng 12/1969, Hải Thượng được Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân giải phóng, trở thành xã Anh hùng đầu tiên của Quảng Trị. Danh hiệu ấy là sự ghi nhận đối với cả một vùng quê mà mỗi gia đình, mỗi người dân đều góp phần vào cuộc đấu tranh chung.

Theo Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Hải Thượng Trần Văn Kính, địa phương hiện có số lượng liệt sĩ và Bà mẹ Việt Nam Anh hùng thuộc diện nhiều nhất tỉnh. Nghĩa trang liệt sĩ xã có quy mô lớn, với gần 2.000 phần mộ, trong đó có 438 liệt sĩ là con em của quê hương Hải Thượng.

Những con số ấy không chỉ nói về sự hy sinh. Đằng sau mỗi cái tên là một gia đình, một người mẹ, một người vợ, những đứa con đã chờ đợi người thân trở về trong vô vọng.

Sau ngày đất nước thống nhất, Hải Thượng có 438 người con được suy tôn liệt sĩ, 341 người được hưởng chế độ thương binh; 1.560 người được tặng thưởng Huân chương, Huy chương Kháng chiến các loại. Đặc biệt, 94 mẹ được Đảng và Nhà nước phong tặng, truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng.

Hiện nay, xã còn hai mẹ được phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng là mẹ Đào Thị Vui ở thôn Đại An Khê và mẹ Phan Thị Thuộc ở thôn Thượng Xá.

Những người mẹ vẫn ngóng con bên bến sông

Có lẽ, trong ký ức của những người mẹ Hải Thượng, hình ảnh ám ảnh nhất vẫn là những buổi chiều tiễn con ra đi.

Ngày ấy, những chàng trai, cô gái của quê hương lần lượt lên đường theo tiếng gọi của Tổ quốc. Có người ra đi rồi trở về với những vết thương trên cơ thể. Có người mãi mãi nằm lại ở một chiến trường xa. Có người đến nay vẫn chưa tìm được phần mộ.

Nhưng với những người mẹ, dù đã nhận giấy báo tử, trong sâu thẳm lòng mình, họ vẫn không thôi hy vọng.

Khi còn sống, chiều nào các mẹ cũng ra bờ sông Nhùng, nơi có bến đò từng tiễn con năm xưa, đứng lặng nhìn về phía bên kia sông. Có lẽ, đó không chỉ là sự chờ đợi một người con đã hy sinh. Đó còn là cách những người mẹ tự níu giữ một phần ký ức của gia đình, của quê hương và của những năm tháng chiến tranh không thể nào quên.

Hơn nửa thế kỷ đã đi qua, những căn hầm bí mật năm xưa có thể đã bị thời gian phủ lấp, những tiếng bom đạn cũng chỉ còn trong ký ức. Nhưng câu chuyện về những người mẹ Hải Thượng vẫn còn đó, như một phần máu thịt của vùng đất anh hùng.

Họ không đứng ở những nơi cao nhất của chiến trường, cũng không trực tiếp cầm súng trong những trận đánh lớn. Nhưng bằng những căn hầm đào trong lòng đất, những bữa cơm dành cho cán bộ, những chuyến giao liên giữa hiểm nguy và những lần tiễn con ra trận, họ đã góp phần tạo nên một thế trận lòng dân vững chắc ngay giữa lòng địch.

Và chính từ những người mẹ bình dị ấy, ngọn lửa cách mạng đã được giữ qua những năm tháng khốc liệt nhất, để Hải Thượng trở thành một vùng quê Anh hùng - nơi mỗi tấc đất hôm nay đều mang trong mình câu chuyện về lòng yêu nước, sự hy sinh và niềm tin son sắt vào ngày đất nước thống nhất.