Những trận đánh làm nên tên tuổi Thiên hộ Dương

Võ Duy Dương quê ở thôn Cù Lâm Nam, nay là thôn Nam Tường, xã Nhơn Tân, huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định. Khi quân Pháp đánh chiếm tỉnh thành Gia Định, ông hưởng ứng phong trào chống Pháp, đứng ra chiêu mộ nghĩa quân và được cử làm Chánh quản đạo; Thủ khoa Huân giữ chức Phó quản đạo.

Trước đó, tháng 5/1859, triều đình biệt phái ông ra Quảng Ngãi dẹp giặc cướp. Trong lúc tình hình Nam Kỳ ngày càng căng thẳng, ông cùng các lực lượng triều đình tham gia củng cố phòng tuyến Chí Hòa. Dù quân Pháp và Tây Ban Nha chịu tổn thất lớn trong cuộc tấn công đêm 23/2/1861, đại đồn Chí Hòa vẫn thất thủ ngày 25/2/1861, khiến nhiều tướng lĩnh tử trận hoặc bị thương.

Ngày 12/4/1861, sau khi Định Tường thất thủ, Võ Duy Dương được thăng Bát phẩm Thiên hộ. Khi vào Nam Kỳ lần thứ hai, ông mộ được 1.000 quân và được trao thêm chức Quản cơ. Ông cũng phối hợp với Trương Định, Hồ Huân Nghiệp và Phan Văn Đạt tổ chức lực lượng chống Pháp.

Từ tháng 11/1861, ông tham gia xây dựng đồn Tân Thành ở Mỹ Quý. Sau những cuộc tiến công kéo dài của quân Pháp, đồn bị phá, nhưng tinh thần kháng chiến không chấm dứt. Khi Trương Định hy sinh, Võ Duy Dương trở thành lãnh tụ chính ở vùng Tiền Giang, lấy Đồng Tháp Mười làm căn cứ. Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân hỗ trợ ông tổ chức binh đội và vận động nhân dân tiếp tế.

Thiên hộ Dương đặc biệt chú trọng tận dụng địa hình sông nước. Nghĩa quân dùng dây bện từ cây ca tra, kết hợp bè gỗ để cản tàu địch trên sông Lòng Tàu. Ông còn thuần hóa trâu rừng thành trâu chiến, cưỡi trâu ngụy trang bằng bèo lục bình, bất ngờ đánh vào trận địa đối phương rồi rút qua hệ thống kênh rạch chằng chịt.

Hệ thống phòng thủ của ông được xây dựng theo chiều sâu trên các gò nổi, với những đồn tiền, hậu, tả, hữu hỗ trợ lẫn nhau. Nghĩa quân dùng thuyền nhẹ đánh phá đồn binh, tập kích lị sở, phá giao thông và cướp các đoàn vận chuyển lương thực của quân Pháp.

Năm 1866, thực dân Pháp mở cuộc càn quét lớn vào Đồng Tháp Mười. Các trận đánh tại Sa Tiền, Ấp Lý, Gò Bắc và đặc biệt là đồn Tả diễn ra quyết liệt. Sau khi rút khỏi căn cứ, Võ Duy Dương phối hợp với Trương Quyền và thủ lĩnh Campuchia A Soa, mở rộng hoạt động sang Tây Ninh và các tỉnh Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên.

Dù triều đình Huế vừa ký hòa ước với Pháp, vừa bí mật liên hệ với các lực lượng chống Pháp, cuối cùng sức ép của đối phương khiến triều đình yêu cầu Võ Duy Dương rời Nam Kỳ. Tháng 10/1866, trên đường đi Bình Thuận đầu thú, thuyền của ông gặp gió, bị đắm ở vùng biển Thuần Mẫn. Triều đình cho tìm xác, chôn cất đồ vật và cấp trợ cấp cho mẹ ông.

Cuộc đời Thiên hộ Dương khép lại trong bi kịch, nhưng những hoạt động tổ chức lực lượng, xây dựng căn cứ và chiến đấu tại Đồng Tháp Mười đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử kháng Pháp ở Nam Kỳ.