NHỮNG TRANG NHẬT KÝ CÒN LẠI Cảm nhận về liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thùy Trâm và trách nhiệm của tuổi trẻ hôm nay

    Có những câu chuyện càng đọc, ta càng thấy mình nhỏ bé. Có những con người đã đi qua cuộc đời từ rất lâu nhưng mỗi khi nhắc đến tên họ, trong lòng ta vẫn dâng lên một cảm giác khó gọi thành lời. Không phải bởi họ là những con người xa lạ, phi thường đến mức chúng ta không thể chạm tới, mà bởi trong họ có một phần rất gần gũi của tuổi trẻ: biết yêu, biết nhớ, biết mơ ước, biết buồn, biết sợ hãi và cũng biết hy vọng. Chỉ khác một điều, họ đã sống trong một thời đại mà đất nước cần họ lựa chọn.

    Tôi đã từng nghĩ chiến tranh là những điều thuộc về sách giáo khoa: những mốc thời gian, những chiến dịch, những trận đánh, những con số về sự hy sinh và những bài học lịch sử. Nhưng rồi khi biết đến Đặng Thùy Trâm, đặc biệt là cuốn nhật ký chị để lại, tôi nhận ra chiến tranh không chỉ được tạo nên bởi những trận đánh. Đằng sau những trang sử lớn lao ấy là những con người rất trẻ, với những trái tim cũng biết rung động trước một bức thư, một nỗi nhớ, một buổi chiều yên tĩnh, một người đồng đội bị thương hay một khoảnh khắc được sống bình yên.

    Và có lẽ, chính từ một cuốn nhật ký nhỏ bé mà chiến tranh trở nên gần với tôi hơn bao giờ hết. Đặng Thùy Trâm là một nữ bác sĩ trẻ. Khi đất nước đang chìm trong chiến tranh, chị đã rời cuộc sống của một người trí thức trẻ để đến với chiến trường miền Nam. Ở nơi ấy, công việc của chị không chỉ là chữa bệnh theo nghĩa thông thường. Đó là những ngày đối mặt với thương tích, thiếu thốn, bom đạn, những cuộc chia ly và những mất mát có thể xảy đến bất cứ lúc nào.

    Chị đã sống giữa một hoàn cảnh mà chỉ cần nghĩ đến thôi, tôi cũng thấy khó hình dung một người trẻ có thể chịu đựng bằng cách nào. Thế nhưng, trong những trang nhật ký, bên cạnh những nỗi đau của chiến tranh, tôi vẫn bắt gặp một Đặng Thùy Trâm rất đỗi con người. Chị nhớ nhà. Chị thương đồng đội. Chị đau trước những mất mát. Chị có những lúc buồn và những phút giây trăn trở. Chị cũng có những tình cảm riêng tư của một người con gái trẻ. Điều đó làm tôi xúc động hơn bất kỳ một lời ca ngợi nào.

    Bởi khi một người anh hùng được đặt quá xa khỏi đời sống bình thường, chúng ta đôi khi chỉ có thể ngưỡng mộ họ. Nhưng khi nhìn thấy trong họ những điều rất giống mình, ta lại càng hiểu hơn giá trị của sự hy sinh. Đặng Thùy Trâm cũng từng có một tuổi trẻ. Chị cũng từng có những ngày tháng đáng lẽ có thể sống trong một cuộc đời bình yên, được ở bên gia đình, được làm nghề mình yêu thích, được có những ước mơ riêng và được chờ đợi một tương lai của riêng mình. Nhưng chiến tranh đã khiến những điều bình thường ấy trở nên xa xỉ.

    Vậy mà chị vẫn đi.

    Tôi nghĩ rất lâu về chữ “đi” ấy. Đi không phải bởi chị không biết chiến tranh nguy hiểm. Đi không phải vì chị không có điều gì để mất. Có lẽ chính bởi chị hiểu rất rõ mình có thể mất gì nên sự lựa chọn ấy càng đáng trân trọng. Một người biết phía trước có hiểm nguy mà vẫn bước đi vì trách nhiệm, đó không phải là sự liều lĩnh. Đó là lòng can đảm. Và lòng can đảm ấy không phải lúc nào cũng mang hình dáng của một người cầm súng. Đặng Thùy Trâm cầm trên tay chiếc bút của một người trí thức và đôi tay của một người thầy thuốc. Chị chữa bệnh, chăm sóc thương binh, động viên những người đang đau đớn. Có thể chị không đứng ở nơi người ta thường gọi là “trung tâm của chiến trường”, nhưng những việc chị làm cũng góp phần giữ lại sự sống cho những con người đang chiến đấu. Đằng sau mỗi thương binh được cứu có thể là một người mẹ được gặp lại con. Đằng sau một người lính được chăm sóc có thể là một gia đình vẫn còn hy vọng. Và đằng sau một người bác sĩ trẻ miệt mài giữa chiến trường là một trái tim luôn cố gắng níu giữ sự sống trong một thời đại mà cái chết hiện diện quá gần.

    Tôi nghĩ đó là điều khiến hình ảnh Đặng Thùy Trâm trở nên đặc biệt. Chị không phải một nhân vật chỉ tồn tại trong những câu chuyện hào hùng. Chị là một cô gái trẻ đã sống giữa những ngày tháng khắc nghiệt nhất nhưng vẫn giữ được lòng nhân ái, sự dịu dàng và niềm tin vào con người. Có những lúc tôi tự hỏi, nếu mình sống trong hoàn cảnh ấy thì mình sẽ như thế nào? Nếu một ngày không còn Internet, không có điện thoại, không có những căn phòng học tập yên tĩnh, không có những bữa cơm đủ đầy; nếu mỗi ngày thức dậy đều không biết điều gì đang chờ mình phía trước; nếu phải chứng kiến những người bên cạnh mình lần lượt rời đi, liệu tôi có đủ bình tĩnh để tiếp tục công việc của mình hay không? Tôi không biết. Và có lẽ cũng không nên tự nhận rằng mình sẽ làm được như những người đi trước. Bởi nói về lòng dũng cảm từ một cuộc sống bình yên thì rất dễ. Nhưng sống giữa chiến tranh, đối diện với mất mát và vẫn giữ được niềm tin lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.

    Chính vì thế, tôi càng trân trọng những trang nhật ký của Đặng Thùy Trâm. Đặc biệt, có một câu nói khiến tôi suy nghĩ rất lâu:

“Đời phải trải qua giông tố nhưng không được cúi đầu trước giông tố.”

    Đó không chỉ là một câu nói đẹp. Với tôi, nó giống như một lời tự nhắc nhở được viết ra giữa những năm tháng mà “giông tố” không còn là một cách nói ẩn dụ. Đặng Thùy Trâm đã thực sự sống giữa những thử thách khắc nghiệt của chiến tranh. Chị biết mất mát, biết đau đớn, biết những ngày phía trước có thể không bình yên, nhưng vẫn không để nghịch cảnh làm mình đánh mất niềm tin. Điều khiến câu nói ấy có sức lay động chính là người viết nó không đứng ngoài giông tố để nói về lòng can đảm. Chị đang ở ngay trong giông tố. Chị viết bằng chính những trải nghiệm, những mất mát và những ngày tháng tuổi trẻ của mình.

    Đọc câu nói ấy, tôi bất giác nghĩ đến tuổi trẻ hôm nay. “Giông tố” của chúng ta có thể không phải là chiến tranh. Đó có thể là thất bại trong học tập, áp lực cuộc sống, những lựa chọn khó khăn, sự hoài nghi về tương lai hay những lần chúng ta cảm thấy mình chưa đủ giỏi, chưa đủ mạnh mẽ. Nhưng nếu một người trẻ giữa chiến tranh vẫn có thể giữ cho mình một niềm tin, thì những người trẻ được sống trong hòa bình càng không có lý do để dễ dàng buông bỏ ước mơ của mình. Điều đó không có nghĩa là chúng ta phải trở thành những con người không bao giờ yếu đuối. Đặng Thùy Trâm cũng từng buồn, từng nhớ, từng trăn trở. Sự mạnh mẽ không phải là không biết đau. Sự mạnh mẽ là dù biết đau, con người vẫn lựa chọn bước tiếp và làm điều có ý nghĩa. Đó cũng là điều tôi muốn ghi nhớ nhất từ chị.

    Điều đặc biệt của cuốn nhật ký không nằm ở việc nó được viết bởi một người sau này trở thành biểu tượng. Khi viết những dòng chữ ấy, có lẽ chị không nghĩ mình đang tạo nên một di sản cho thế hệ sau. Chị chỉ đang viết những điều mình nghĩ, những điều mình cảm nhận, những điều mình muốn giữ lại giữa những ngày tháng quá nhiều biến động. Có lẽ chị cũng không thể biết rằng, nhiều năm sau, sẽ có những người trẻ đọc những dòng chữ ấy và lặng người. Thời gian có thể làm phai màu giấy. Nhưng thời gian không thể làm phai đi ý nghĩa của một cuộc đời được sống trọn vẹn. Điều khiến tôi day dứt nhất khi nghĩ về Đặng Thùy Trâm không phải là cái chết của chị, mà là tuổi trẻ mà chị đã trao cho đất nước. Chúng ta thường nói rất nhiều về sự hy sinh của thế hệ cha anh. Nhưng đôi khi, một chữ “hy sinh” nghe quá lớn lao đến mức chúng ta quên mất rằng trước khi trở thành những người đã hy sinh, họ từng là những người trẻ. Họ cũng từng cười. Họ cũng từng mong chờ. Họ cũng có gia đình. Họ cũng có những người thương. Họ cũng từng nghĩ về tương lai. Chỉ là tương lai của họ đã dừng lại ở một thời điểm mà tuổi trẻ vẫn còn dang dở.

    Đó là điều khiến tôi không muốn nhìn chiến tranh chỉ bằng những con số. Một con số về những người đã hy sinh không thể nói hết một người mẹ đã mất đi đứa con như thế nào. Một con số về những người bị thương không thể nói hết nỗi đau của một người lính. Một dòng trong sách lịch sử không thể kể hết những buổi tối người thân ngồi chờ một lá thư. Và một cái tên trong danh sách liệt sĩ không thể chứa hết cả một cuộc đời. Đặng Thùy Trâm cũng vậy. Đằng sau cái tên ấy là một cô gái từng sống, từng yêu thương, từng hy vọng. Vì thế, mỗi khi nghĩ đến chị, tôi không chỉ nghĩ đến sự mất mát. Tôi nghĩ đến một cuộc đời đã sống có ý nghĩa. Có lẽ đó mới là cách đẹp nhất để nhớ về một người đã khuất: không phải chỉ khóc cho họ, mà là sống sao để sự hy sinh của họ không trở thành vô nghĩa.

    Ngày hôm nay, chúng ta không còn sống trong hoàn cảnh của chiến tranh. Chúng ta không phải đi qua những cánh rừng với nỗi lo bom đạn. Không phải sống trong những căn hầm thiếu thốn. Không phải chứng kiến đồng đội ra đi trước mắt mình. Chúng ta có những điều mà thế hệ trước từng mơ ước. Chúng ta có trường học, sách vở, Internet, những cơ hội học tập rộng mở, quyền lựa chọn nghề nghiệp và cơ hội theo đuổi những ước mơ của mình. Nhưng chính vì có nhiều hơn, chúng ta càng phải biết trân trọng và có trách nhiệm hơn.

    Tôi nghĩ trách nhiệm của thế hệ trẻ hôm nay trước hết không phải là làm những điều thật vĩ đại. Đó là học tập nghiêm túc, sống tử tế, có kỷ luật và không ngừng hoàn thiện bản thân. Một sinh viên học tập bằng thái độ đối phó thì khó có thể nói rằng mình đang cống hiến cho đất nước. Một người trẻ có tri thức nhưng thiếu trách nhiệm với cộng đồng cũng chưa thể xem đó là sự trưởng thành. Một người sử dụng mạng xã hội nhưng vô tình chia sẻ những thông tin sai lệch, xuyên tạc lịch sử cũng cần nhìn lại cách mình đang thể hiện trách nhiệm với xã hội. Trong thời đại hôm nay, bảo vệ đất nước không chỉ là câu chuyện của biên giới, biển đảo hay quốc phòng. Đó còn là câu chuyện về tri thức, văn hóa, đạo đức, công nghệ và trách nhiệm của mỗi công dân. Người trẻ cần biết mình đang sống trong một thế giới mà một thông tin sai có thể được lan truyền đến hàng nghìn người chỉ trong vài phút.

   Vì vậy, yêu nước không thể chỉ là cảm xúc nhất thời. Yêu nước còn là biết suy nghĩ trước khi nói, kiểm chứng trước khi chia sẻ và có trách nhiệm với những gì mình đưa lên không gian mạng. Nhưng tôi nghĩ, sâu xa hơn tất cả những điều đó, thế hệ trẻ cần học ở những người như Đặng Thùy Trâm một điều: sống có mục đích. Không phải ai cũng có thể trở thành một người anh hùng. Nhưng ai cũng có thể trở thành một người có ích. Một sinh viên có thể cố gắng học tốt chuyên ngành của mình. Một người trẻ có thể làm việc nghiêm túc. Một bác sĩ tương lai có thể giữ lòng nhân ái với người bệnh. Một giáo viên tương lai có thể tận tâm với học sinh. Một kỹ sư có thể tạo ra những sản phẩm hữu ích. Một người bình thường cũng có thể sống tử tế, giúp đỡ người khác và không quay lưng trước những vấn đề của cộng đồng. Những điều ấy tưởng nhỏ bé, nhưng nếu hàng triệu người trẻ cùng làm, nó sẽ trở thành sức mạnh lớn. Nếu thế hệ của Đặng Thùy Trâm đã góp phần bảo vệ Tổ quốc bằng sự hy sinh của tuổi trẻ, thì thế hệ chúng ta phải biết đáp lại bằng sự trưởng thành của tuổi trẻ. Không cần phải nói những lời thật lớn. Hãy bắt đầu bằng việc học thật, làm thật, sống thật và có trách nhiệm với những gì mình làm. Có trách nhiệm với gia đình. Có trách nhiệm với cộng đồng. Và có trách nhiệm với tương lai của đất nước. Tôi thường nghĩ về một hình ảnh: một cuốn nhật ký nằm yên trên bàn. Bên ngoài là những trang giấy đã cũ. Bên trong là nét chữ của một người con gái đã rời xa chúng ta rất lâu. Có lẽ khi viết những dòng cuối cùng, chị cũng không biết tương lai sẽ ra sao. Có lẽ chị không nghĩ rằng một ngày nào đó, những trang giấy ấy sẽ vượt qua chiến tranh, vượt qua thời gian và đến với những người trẻ sinh ra trong hòa bình. Nhưng nó đã đến.

    Và hôm nay, nó vẫn đang kể chuyện. Nó kể rằng đã từng có một thế hệ trẻ như thế. Một thế hệ không có nhiều điều kiện như chúng ta nhưng có một niềm tin rất lớn. Một thế hệ biết rằng con đường phía trước có thể đầy gian khổ nhưng vẫn bước đi. Một thế hệ biết yêu thương trong những ngày tháng khốc liệt. Một thế hệ đã đặt tương lai của đất nước lên trên tương lai riêng của mình. Và rồi tôi nhận ra, điều mà những người như Đặng Thùy Trâm để lại cho chúng ta không chỉ là một cuốn nhật ký.

Chị để lại một câu hỏi.

Một câu hỏi không được viết thành lời nhưng dường như vẫn vang lên từ những trang giấy cũ: Khi đất nước đã bình yên, các bạn sẽ sống như thế nào với tuổi trẻ của mình? Tôi không biết câu trả lời của mỗi người sẽ khác nhau ra sao. Nhưng với tôi, có lẽ câu trả lời đơn giản nhất là: hãy sống sao cho xứng đáng với những gì mình đang có. Xứng đáng với một mái trường bình yên. Xứng đáng với những ngày được ngồi học dưới ánh đèn. Xứng đáng với một bữa cơm gia đình. Xứng đáng với quyền được mơ về tương lai. Và xứng đáng với những người đã không còn cơ hội để sống đến ngày hôm nay. Chúng ta không thể quay ngược thời gian để nói với Đặng Thùy Trâm rằng chúng ta biết ơn chị. Không thể đưa chị trở về để chị nhìn thấy đất nước hôm nay. Không thể trả lại tuổi trẻ mà chiến tranh đã lấy đi. Nhưng chúng ta có thể làm một điều khác.

    Đó là tiếp tục sống. Sống tốt hơn. Học tập tốt hơn. Có trách nhiệm hơn. Biết yêu thương hơn. Biết trân trọng hòa bình hơn. Và cố gắng xây dựng một đất nước tốt đẹp hơn bằng chính khả năng của mình. Bởi có lẽ, món quà ý nghĩa nhất mà thế hệ hôm nay có thể gửi đến những người đã nằm lại trong chiến tranh không phải là những lời ca ngợi, mà là một cuộc sống có ích. Cuốn nhật ký rồi sẽ tiếp tục nằm đó, lặng lẽ như một nhân chứng của thời gian. Nhưng với tôi, nó không còn là một kỷ vật im lặng. Mỗi trang giấy giống như một nhịp đập còn sót lại của một trái tim từng sống rất trẻ, rất đẹp và rất có trách nhiệm với quê hương. Đặng Thùy Trâm đã không thể đi hết con đường của mình. Nhưng những gì chị để lại đã đi tiếp. Đi qua những năm tháng chiến tranh. Đi qua những đổi thay của đất nước. Đi vào ký ức của nhiều thế hệ. Và hôm nay, đi vào suy nghĩ của tôi.

    Tôi hiểu rằng mình sinh ra trong hòa bình là một may mắn. Nhưng được sống trong hòa bình cũng là một trách nhiệm. Bởi hòa bình không phải để tuổi trẻ trở nên thờ ơ; hòa bình là để tuổi trẻ có cơ hội học tập, sáng tạo, yêu thương và xây dựng những điều mà thế hệ trước chưa kịp hoàn thành. Nếu ngày ấy, Đặng Thùy Trâm đã viết nhật ký bằng những năm tháng tuổi trẻ của mình, thì hôm nay, mỗi người trẻ cũng đang từng ngày “viết” câu chuyện của chính mình. Chỉ khác rằng, trang giấy của chúng ta không còn là chiến trường. Trang giấy ấy có thể là giảng đường, là công việc, là những dự định tương lai, là những việc làm nhỏ bé cho gia đình và xã hội, là cách chúng ta ứng xử với lịch sử, với cộng đồng và với đất nước. Và tôi mong rằng khi một ngày nào đó nhìn lại, chúng ta có thể bình thản nói rằng:

“Mình đã không sống hoài, sống phí những năm tháng tuổi trẻ được đánh đổi bằng biết bao tuổi xuân của những người đi trước.”

    Bởi chiến tranh đã đi qua. Nhưng ký ức vẫn còn. Những người đã hy sinh đã nằm lại. Nhưng trách nhiệm của người đang sống thì vẫn tiếp tục. Và có lẽ, đó chính là điều sâu sắc nhất mà những trang nhật ký còn lại muốn gửi đến thế hệ chúng ta hôm nay.