NIỀM VINH HẠNH NHẤT CỦA ĐỜI TÔI... (Viết về trận đánh mìn điện tự động đầu tiên trên đường sắt Kim Thành, ngày 28-12-1951)

Ngay từ những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đội du kích Kim Thành đã nổi tiếng về sở trường đánh mìn phá tàu địch trên đường số 5. Tháng 3 năm 1948, Hồ Chủ tịch đã gửi thư khen ngợi và căn dặn du kích Kim Thành: "Các chú phải luôn nhớ: du kích như cá, nhân dân như nước...". Và tháng 3 năm 1948, Bác Hồ lại có thư gửi cho các chiến sĩ đường số 5, Người viết: "... Nam nữ dân quân du kích đường số 5, năm ngoái đánh giặc khá. Sang năm 1949, anh chị em du kích đường số 5 phải cố gắng thêm, đánh nhiều hơn, mạnh hơn để lập công to lớn hơn nữa. Tôi chờ đón các trận thắng lớn của các bạn..."¹ (Thư Hồ Chủ tịch đăng Báo Cứu quốc tháng 3-1949).


Thư của Bác Hồ đã truyền cho du kích đường 5 tăng thêm sức mạnh và quyết tâm chiến đấu. Hồi đó, sau khi đọc thư của Bác, chúng tôi thường truyền miệng nhau mấy câu ca:
"Trên đường 5 có trăm cái bốt,
Dân đường 5 có một lòng son,
Dù cho sông cạn đá mòn,
Ngàn năm vẫn vững là dân Bác Hồ..."


Làm theo lời Bác, du kích Kim Thành đã liên tục bám đường đánh địch. Hàng chục trận phục kích, đánh mìn nổ ra trên đường 5, làm cho địch thiệt hại nặng nề, nhiều đoàn tàu chuyên chở binh lính, vũ khí của địch bị lật đổ. Con đường giao thông huyết mạch quan trọng bậc nhất của chiến trường Bắc bộ nhiều phen bị tê liệt, buộc quân đội Pháp phải tìm mọi cách đối phó!


Ngoài việc xây dựng thêm đồn bốt tháp canh, củng cố lại hệ thống tề dõng để bảo vệ đường, từ năm 1948, chúng cho rào dây théo gai dọc theo đường sắt; dùng vôi trắng quét trên mặt đá trong từng ô tà vẹt để đánh dấu mặt đường. Ban đêm chúng rải quân phục kích, cho xe goòng vũ trang chạy đi chạy lại trên đường tàu để ngăn cản việc chôn mìn của quân ta. Ban ngày chúng xua quân đi kiểm tra đường, xông vào sục sạo những bờ bụi ở ven đường để tìm diệt những chiến sĩ đánh mìn.


Mặc cho quân địch đối phó gắt gao, đội du kích Kim Thành quyết không chịu bó tay, đã phát triển cách đánh địch bằng "mìn giật dây" lên cách đánh địch bằng "mìn điện có người điều khiển". Hai cách đánh này đều có nhược điểm rất cơ bản là nhất thiết phải có vị trí gốc dây mìn ở những nơi ẩn nấp thuận lợi ở gần đường, để người đánh mìn ngắm mục tiêu điều khiển cho mìn nổ chính xác. Vì vậy, mỗi khi có mìn nổ, bọn địch thường tìm đến khu vực gốc dây mìn đốt phá nhà cửa, bắn giết nhân dân, khủng bố cơ sở của ta rất dã man!


Trong bối cảnh quân địch đối phó rất quyết liệt ấy, một vấn đề mới được Huyện ủy và Huyện đội Kim Thành đặt ra là "Đánh thắng địch nhưng phải bảo vệ được nhân dân và cơ sở kháng chiến của ta". Vậy đánh địch bằng cách nào để chiến thắng mà nhân dân và cơ sở kháng chiến của ta vẫn giữ được an toàn? Đây là một bài toán chưa có đáp số! May mắn cho chúng tôi, được cấp trên giao nhiệm vụ giải bài toán để tìm ra cách đánh mới.


Hồi đó, tiểu đội tôi do anh Nguyễn Xuân An¹ (Anh Nguyễn Xuân An quê ở Kim Anh, Kim Thành) làm tiểu đội trưởng, ém quân ở thôn Văn Dương và làng Bất Nạo. Tôi là tiểu đội phó. So với anh em trong tiểu đội thì trình độ học vấn của tôi cũng khá hơn anh em đôi chút. Nói như vậy nhưng am hiểu về điện đóm cũng còn rất i tờ - chỉ biết rằng, hòm điện có 2 đầu dây - một đầu nóng, một đầu lạnh - đầu lạnh nối liền vào mìn. Muốn cho mìn nổ, đem chặp ngòi nóng vào ngòi lạnh là mìn nổ ngay! Cứ nguyên tắc ấy mà suy ra rồi tìm ra cách đánh địch.


Là một thanh niên mới lớn² (Năm 1951 - tôi 19 tuổi), có tý chút chữ nghĩa, lại say sưa tìm hiểu cách đánh địch theo định hướng mới nên tôi được các đồng chí chỉ huy trong trung đội giao cho nhiệm vụ cùng anh Nguyễn Xuân An nghiên cứu áp dụng đưa mìn tự động vào đánh thí điểm trên đường sắt.


"Đưa mìn tự động lên đường sắt mà đánh địch" là một định hướng rất mới của ban chỉ huy Huyện đội, nhưng chúng tôi cũng chưa nhìn thấy quả mìn tự động hình thù ra sao. Hồi đó, chưa sử dụng mìn tự động ở chiến trường Kim Thành, kể cả mìn tự động đánh ở đường chạy xe cơ giới. Bây giờ lại phải tìm ra cách đánh mìn tự động trên đường sắt thì quả là một việc không đơn giản.


Để tìm ra đáp số cho cách đánh này, chúng tôi phải lần lượt giải quyết các công việc:

- Đánh mìn tự động có nghĩa là phải có một bộ phận thay người để điều khiển cho mìn nổ. Lúc đầu, chúng tôi tự tạo ra một dụng cụ làm bằng tre theo hình cái nạng, có chốt đẩy làm chặp ngòi điện để gây nổ. Qua nhiều lần thử nghiệm, dụng cụ này không thành công. Mô hình điều khiển tự động thứ hai ra đời bằng khúc gỗ nhỏ đục hình chữ U. Dụng cụ này "gây nổ" rất nhạy và đạt yêu cầu, được đặt tên là "cạm điện".

- Có "cạm điện" thay người gây nổ rồi, nhưng hai ngòi điện trong "cạm điện" đặt cách nhau bao nhiêu và đặt "cạm điện" vào đường sắt như thế nào thì mìn mới giữ được bí mật và mìn nổ trúng đầu tàu? Do vậy, một việc nữa được đặt ra là, hai ngòi điện trong "cạm điện" muốn chặp được vào nhau cho mìn nổ chính xác thì phải biết được sức lún xuống của đường ray khi tàu lăn bánh trên điểm đặt "cạm điện" - một dụng cụ đo sức nặng của đoàn tàu ép xuống đường ray được chế tạo bằng "củ chuối có mặt phẳng cắm đinh", đem đặt vào phía dưới thanh tà vẹt ở nơi định đặt mìn. Kết quả, sau hai đêm đặt dụng cụ đo, đã tìm được khoảng cách để đặt hai ngòi điện chỉ bằng một hạt gạo nằm ngang!


- Một việc tiếp theo phải tính toán là, địch thường bố trí một số toa chở đất đá đi phía trước để bảo vệ đầu tàu. Theo hướng tàu chạy, chúng tôi đặt "cạm điện" cách nơi chôn mìn băng cự ly của các toa tàu chở đá. Mọi việc được thí nghiệm thành công. Bước cuối cùng là chọn người đặt "cạm điện" và đấu điện vào mìn để đánh thí điểm thu được kết quả.


Sau những đêm điều tra nắm vững quy luật hoạt động của địch, đào hố chôn mìn giả và hoàn thành việc đo sức lún của đường ray, đêm 27-12-1951, mặc dầu trời mùa đông giá rét, tiểu đội tôi, do anh Nguyễn Xuân An chỉ huy bắt đầu trận đánh thí điểm bằng "mìn điện tự động" trên đường sắt Kim Thành ở đoạn Lương Xá - Phú Thái (gần mộ Ký Châu). Tại đoạn đường này, thời gian trước đây, trong một trận đánh "mìn điện có người điều khiển", do một sơ suất nhỏ về kỷ thuật, mìn đã cướp đi của chúng tôi cả một tổ chôn mìn!


Chờ cho bọn địch phục kích kéo nhau về bốt, các tổ bảo vệ của ta được đặt vào vị trí cảnh giới, công việc chôn mìn và đặt "cạm điện" được tiến hành khẩn trương. Tôi được đơn vị phân công đặt "cạm điện" và trực tiếp đấu điện vào mìn. Mười hai giờ đêm, mọi việc chủ yếu của trận đánh đã xong xuôi, chỉ còn việc cuối cùng là đấu điện vào mìn. Hôm nay, tôi được phân công đảm nhiệm công việc này.


Để tránh sự cố bất ngờ xảy ra, trước khi thực hiện động tác không kém phần nguy hiểm trong công đoạn cuối cùng của trận đánh, tôi đề nghị anh An cho tất cả tổ chôn mình ra khỏi phạm vi mình có thể gây nguy hiểm. Còn lại một mình, tôi ngồi trên quả bom 50 cân với tâm trạng băn khoăn khó tả! Hình ảnh cả tổ chôn mìn của tiểu đội đồng chí Ốp bị nổ tung và hy sinh ở đoạn đường này cứ hiện lên trong trí nhớ của tôi. Không thế chần chừ, tôi lần lượt nối từng dây điện vào bom. Nối dây thứ nhất, không có điều gì phải đắn đo suy nghĩ, dây thứ hai mới là quyết định. Nếu buộc vào mà an toàn thì trận đánh "mìn điện tự động" thí điểm coi như đã thành công. Nếu sự cố bất ngờ xảy ra thì kết quả ngược lại - mìn nổ, người đấu điện chết, trận đánh thí điểm thất bại!


Ngôi trên quả bom, trời thì giá buốt, vỏ bom lạnh toát, hai chân tôi cứ run lên, mà lạ thay trên trán tôi lại rớm ướt mồ hôi, cổ tôi thấy nghèn nghẹn! Thời gian không cho phép kéo dài thêm nữa, dù thế nào cũng phải hoàn thành nhiệm vụ được giao trong trận đánh thí điểm này! Nghĩ vậy, tôi nhớ đến Bác Hồ và Đảng. Tôi khẽ hô: "Hồ Chủ tịch muôn năm! Đảng Lao động Việt Nam muôn năm!". Nhờ có sức mạnh tinh thần ấy, tôi chặp nhanh ngòi điện vào ngòi bom. "An toàn rồi! Thành công rồi!". Tôi nghĩ vậy và thở phào nhẹ nhõm. Đứng thẳng người trên quả bom, tôi phát tín hiệu cho anh em vào lấp hố ngụy trang. Tôi đã cùng anh em trong tiểu đội hoàn thành bước cuối cùng của trận đánh "mìn điện tự động" đầu tiên trên đường sắt Kim Thành.


8 giờ sáng ngày 28-12-1951, đoàn tàu chở vũ khí, lương thực của địch từ Hải Phòng lên Hà Nội, đang nhả khói lao vào nơi chúng tôi đặt mìn. Một tiếng nổ vang trời! Quả "mìn điện tự động" chúng tôi đặt đêm qua, đã nổ tung, hất tung đầu tàu ra vệ đường, đổ theo 18 toa, có 8 toa lật xuống ruộng, mãi 6 ngày sau địch mới giải quyết xong hậu quả.


Sau khi mìn nổ, bọn địch ở Phú Thái và Lương Xá cùng với những tốp lính gác đường xua nhau ra truy đuổi người đánh mìn! Nhưng lạ thay, cả một cánh đồng trống trải, không hề có một người nào rút chạy! Địch không tìm đâu ra gốc dây mìn. Và từ đó, chúng không có cớ gì khủng bố nhân dân, đánh phá cơ sở của ta. Cán bộ và nhân dân rất phấn khởi trước thắng lợi của trận đánh. Cụ Chắt, một gia đình cơ sở của kháng chiến ở làng Bất Nạo, đã sắm một chiếc áo đẹp để tặng cho người có công đầu của trận đánh. Và cũng sau 20 ngày của trận đánh ấy, tôi được trở thành đảng viên Đảng Lao động Việt Nam - là một trong những đồng chí đầu tiên của Đảng bộ Kim Thành được kết nạp trong thời kỳ có chỉ thị của Trung ương tạm ngừng phát triển đảng viên mới. Trận đánh thắng lợi này là niềm vinh hạnh lớn nhất của đời tôi!