niềm vui ngày hòa bình

Năm 1972 ra tù, ông Hải sống bơ vơ. Thời trẻ ở quê đã thạo nghề thợ xây nên ông sắm đồ nghề đi xây thuê. Cuộc đời thợ xây lang bạt đưa ông vào tận vùng rừng thuộc bản “Khỉ Hét” (vùng rừng hoang vu chỉ có tiếng khỉ hét nên người dân địa phương đặt tên bản Khỉ Hét), thuộc huyện Mường Mẹc. Tại đây, ông được bạn tù (người Lào) tốt bụng cưu mang.Năm 2000, khi Trung tá Đậu Văn Sáu, Chính trị viên Đội quy tập HCLS-Bộ CHQS tỉnh Hà Tĩnh, lên kế hoạch đi tìm mộ ở huyện Mường Mẹc, ông Khăm Mừng-Phó chủ tịch UBND tỉnh, Trưởng ban công tác đặc biệt tỉnh Viêng Chăn, nói: “Vào tận bản Khỉ Hét mà quy tập một “liệt sĩ sống”, lạ lắm”. Trung tá Sáu hỏi mới biết “liệt sĩ sống" là cựu binh Hải từng chiến đấu ở Lào, bị tù đày, nay lấy vợ Lào, có 12 con. Trung tá Sáu cử Thiếu tá Thân, Đội phó Quân sự Đội quy tập đi tìm ông Hải.

Câu chuyện tìm ông Hải được ông Thân (trú tại thị trấn Cẩm Xuyên, huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh) kể: “Hồi ấy biết đường xa, khó khăn nhưng chúng tôi vẫn quyết tâm đi tìm bằng được ông Hải. Chuyến đi tìm người lính tình nguyện Việt Nam đang sống vất vả không kém đi quy tập HCLS. Chúng tôi đi xuồng máy từ mờ sáng đến chiều tối mới tới đồi Khỉ Hét. Gặp nhau giữa rừng xa núi thẳm, nghe ông Hải nói một vài tiếng Việt lơ lớ rồi lạc sang tiếng Lào khiến chúng tôi không khỏi ngậm ngùi. Trong nhiều tâm tư đời lính tình nguyện Việt Nam trên đất Lào, ông Hải có nguyện vọng về quê một lần”. Năm 2002, lãnh đạo tỉnh Viêng Chăn nhờ Đội quy tập HCLS Hà Tĩnh đưa ông về quê.

Mới đây, tại UBND xã Tân Thịnh, huyện Lạng Giang (tỉnh Bắc Giang), chúng tôi gặp ông Đặng Quang Tảo, Bí thư kiêm Chủ tịch UBND xã, kể chuyện ông Hải. Ông Tảo vừa nhìn thấy ảnh ông Hải đã sửng sốt: “Đúng ông Uy làng Lèo rồi. Cháu ông là anh Đặng Văn Kiểm hiện là Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Đảng ủy xã". Nói đoạn, ông Tảo gọi anh Kiểm dẫn tôi về làng Lèo.

Trong ngôi nhà cấp 4, ông Đặng Văn Ngự (83 tuổi, anh ruột ông Hải) bàng hoàng rơi nước mắt khi biết chúng tôi từ nhà ông Hải bên Lào về tìm đường đến đây, vì “sau 38 năm mất tích (từ khi bị bắt tại Lào năm 1964-PV), đến năm 2002 chú Uy về quê một lần, sau lần đó biệt tin suốt 14 năm cho đến nay”. Ông gọi vợ con về loan báo tin mừng. Nhìn lên bức tường gian giữa ngôi nhà, ông Ngự kể: “Hôm chú Uy về, bước vào đến đây bỗng đứng sững người khi thấy tấm bằng Tổ quốc ghi công ghi tên mình treo trên tường. Tôi nói, nghe điện thoại của anh Sáu bộ đội quy tập báo tin chú còn sống, sẽ từ Lào về thăm quê mấy ngày nhưng mọi người không tin. Giờ chú về thật rồi thì tôi cất tấm bằng này làm kỷ niệm”. Nhà ông Ngự nghèo nhưng vẫn tổ chức liên hoan liên tục vì anh em họ hàng đến xem và chúc mừng “liệt sĩ sống” từ chiến trường Lào trở về. “Chú Uy cũng vui lắm chỉ tội trầm tính hẳn và nói tiếng Việt được một lúc rồi lạc sang tiếng Lào”-ông Ngự nói.

Theo ông Ngự, ông Uy xung phong đi bộ đội năm 1963, khi 26 tuổi đang làm công nhân đường sắt. Năm 1964, ông Uy bị địch bắt giam tại Lào. Năm 1968, gia đình nhận giấy báo tử. Lý do 38 năm ông Uy không liên lạc được về nhà là bởi sau khi Lào giải phóng (năm 1975) vẫn còn nhiều cuộc chiến dai dẳng với địch rừng, địch ngầm, lại ở quá xa trung tâm không có điều kiện gửi thư từ. Vả lại do yên bề làm ăn nên lâu dần ông nghĩ Lào cũng là quê. Dịp ấy, ông Ngự bàn với ông Uy đưa vợ con về quê Việt Nam nhưng ông Uy nói nhà đông con, giờ về quê vợ con không biết làm gì mà sống nên quyết định ở lại Lào cho đến nay.