Nỗi đau và niềm tự hào của những người mẹ

Giữa những ngôi nhà và con phố đông đúc của Sài Gòn, có một căn hầm được xây dựng ngay dưới lòng đất mà trong suốt một thời gian dài đối phương không hề hay biết. Căn hầm ấy không phải công trình thông thường. Nó được tạo nên để trở thành nơi cất giấu vũ khí, phục vụ cán bộ và chuẩn bị cho những nhiệm vụ đặc biệt. Người trực tiếp xây dựng là Trần Văn Lai.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Ông hoạt động tại Sài Gòn với tên Mai Hồng Quế, bí danh Năm U.Som, thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định.

Trong lòng thành phố, ông mang thân phận của một nhà thầu khoán. Đây là lớp vỏ được xây dựng theo yêu cầu “ba hóa” của tổ chức: nghề nghiệp hóa, quần chúng hóa và hợp pháp hóa. Nhờ đó, ông có thể đi lại, làm việc và giao tiếp mà không dễ bị đối phương nghi ngờ.

Công việc của một nhà thầu còn giúp Trần Văn Lai tiếp cận nhiều địa điểm quan trọng. Ông ra vào Dinh Độc Lập và làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ. Tại đây, ông thu thập các thông tin phục vụ công tác trinh sát.

Ông lấy được bản đồ hệ thống cống ngầm Sài Gòn và tìm cách đưa ra ngoài bằng cách chia nhỏ, đánh ký hiệu rồi ngụy trang trong chiếc xe của mình. Những thông tin ấy giúp lực lượng cách mạng hiểu rõ hơn về hệ thống đường ngầm trong thành phố.

Nhưng công việc nguy hiểm nhất có lẽ là xây dựng các căn cứ bí mật. Từ năm 1962, Trần Văn Lai bán hai biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu.

Tại đây, ông tự mình đào hầm. Hàng chục tấn đất đá phải được vận chuyển ra khỏi nhà trong bí mật. Nếu để người xung quanh chú ý đến lượng đất bất thường, toàn bộ cơ sở có thể bị phát hiện.

Sau khi hầm hoàn thành, ông tiếp tục sử dụng ô-tô để vận chuyển vũ khí. Ba chuyến xe đã đưa hơn 2,5 tấn vũ khí về cất giấu, phục vụ cho Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Năm 1966, ông tiếp tục tìm căn nhà tại khu vực Bà Chiểu để xây dựng hầm nổi làm căn cứ mật dự bị. Đây là nơi được chuẩn bị cho Sở Chỉ huy trong trường hợp cần thiết.

Điều đặc biệt là những công việc này đều được thực hiện ngay giữa khu dân cư. Trên mặt đất, người ta nhìn thấy một nhà thầu khoán đang làm ăn, còn dưới lòng đất lại tồn tại một thế giới hoàn toàn khác.

Sau Tết Mậu Thân 1968, khi các cơ sở biệt động dần bị phát hiện, Trần Văn Lai cũng bị lộ. Đối phương truy bắt ông gắt gao và treo thưởng hai triệu đồng. Tài sản của ông phần lớn bị tịch thu.

Theo lệnh tổ chức, ông lánh về quê vợ ở Quảng Ngãi để tiếp tục hoạt động. Những năm tháng sau đó tiếp tục gắn với cuộc đấu tranh của người chiến sĩ từng sống nhiều năm dưới một thân phận khác.

Ngày nay, khi nhắc đến Trần Văn Lai, người ta không chỉ nhớ đến một chiến sĩ biệt động mà còn nhớ đến những căn hầm được xây dựng giữa lòng thành phố. Mỗi căn hầm là một minh chứng cho sự sáng tạo, kiên trì và tinh thần chấp nhận hiểm nguy của những con người đã hoạt động âm thầm trong cuộc kháng chiến.