Nỗi lo của người sĩ tử trước vận nước

Với tư cách một người sưu tầm lịch sử, khi đọc lại những trang sử cuối thời Trần, tôi luôn cảm nhận rất rõ nỗi lo của lớp sĩ tử đương thời trước vận mệnh đất nước. Trong số những người trẻ tuổi ấy, tôi thường hình dung Nguyễn Trãi là một gương mặt tiêu biểu: thông minh, ham học, nuôi chí lập thân, nhưng đồng thời sớm mang trong lòng nỗi ưu tư về thời cuộc.

Kinh thành Thăng Long vẫn còn vẻ nhộn nhịp của một đô thành lớn. Các trường học, văn miếu, những cuộc bình văn, đối thơ vẫn diễn ra. Nhiều sĩ tử ngày đêm đèn sách với ước mơ đỗ đạt để giúp nước. Thế nhưng, phía sau không khí ấy là cảm giác bất an ngày càng rõ. Triều Trần đã bước vào thời kỳ suy yếu, quyền thần nổi lên, lòng người ly tán, đời sống nhân dân nhiều nơi khó khăn. Những người có học không thể làm ngơ trước những biến động ấy.

Tôi tưởng tượng một đêm khuya, trong căn nhà của Nguyễn Phi Khanh, ngọn đèn dầu vẫn còn cháy. Cậu học trò Nguyễn Trãi ngồi bên chồng sách, nhưng tâm trí không chỉ ở những bài kinh nghĩa hay thơ phú. Ngoài kia, tiếng bàn luận về triều chính, về nạn đói, về sự rối ren của đất nước vọng vào từng đêm. Với một người trẻ có lòng tự trọng và ý thức trách nhiệm, học để làm quan thôi chưa đủ; học để cứu dân, cứu nước mới là điều day dứt hơn cả.

Nỗi lo ấy không phải sự bi quan của kẻ yếu đuối. Đó là tâm trạng của nhiều trí thức lớn trong lịch sử Việt Nam: càng hiểu đạo lý càng thấy trách nhiệm nặng nề. Tôi cho rằng Nguyễn Trãi từ rất sớm đã nhận ra một điều quan trọng: một triều đại có thể suy, nhưng đất nước và nhân dân thì phải được giữ gìn. Chính vì thế, trong tâm hồn người sĩ tử trẻ tuổi ấy, chí học hành luôn gắn với nỗi lo cho vận nước.

Khi theo ông ngoại Trần Nguyên Đán ở Côn Sơn, Nguyễn Trãi lại càng thấm thía hơn những lời bàn về thế sự. Người ông ngoại từng trải qua nhiều biến động của triều Trần chắc hẳn không chỉ dạy cháu làm thơ, mà còn dạy cách nhìn sự hưng vong của quốc gia. Những câu chuyện ấy khiến người học trò trẻ hiểu rằng tài năng nếu chỉ dùng cho bản thân thì quá nhỏ bé; tài năng phải gắn với trách nhiệm đối với non sông.

Nhiều năm sau, khi quân Minh xâm lược và đất nước rơi vào cảnh đau thương, Nguyễn Trãi đã không chọn con đường ẩn mình để giữ thân. Ông đem trí tuệ và ngòi bút của mình phục vụ cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Đọc đến đó, tôi càng tin rằng quyết định ấy không phải bột phát, mà là kết quả của một nỗi lo đã được nuôi dưỡng từ thời niên thiếu – nỗi lo của một người sĩ tử luôn đau đáu trước vận mệnh Đại Việt.

Có lẽ, chính từ những đêm học dưới ánh đèn dầu và những ngày nghe chuyện thế sự ở Thăng Long, Côn Sơn, trong lòng Nguyễn Trãi đã hình thành lời thề thầm lặng: học không chỉ để thành danh, mà để khi đất nước cần, người đọc sách phải biết đứng về phía nhân dân và lịch sử.