Nỗi trăn trở giữa hòa bình
Tôi còn nhớ như in buổi sáng hôm ấy khi trời mưa như trút nước, chúng tôi đến gặp cựu chiến binh Hồ Thị Nhân sinh ngày 12 /8/1952 năm nay đã 73 tuổi ( tuổi trên giấy tờ là tuổi giả ) . Bà năm nay đã ngoài 70 Khi có người hỏi về những năm tháng sau chiến tranh, bà chỉ lặng đi một chút rồi kể lại bằng một giọng rất đỗi bình thản, bà có thể quên đi mọi thứ nhưng những vết thương bà luôn giữ trong lòng.
Bà nói rằng điều day dứt nhất trong đời mình không phải là những năm tháng chiến đấu gian khổ, mà là những đồng đội đã nằm lại giữa rừng sâu , trong những ngôi mộ tạm được chôn vội giữa tiếng bom đạn. Hòa bình trở lại, ai cũng lo gây dựng cuộc sống mới, nhưng với bà, ký ức về những người đã ngã xuống cứ trở mình mỗi đêm, khiến bà không thể yên lòng."Tui còn sống là phải tìm họ về. Để họ không lẻ loi trong rừng nữa" bà chậm rãi nói. Bà kể cho chúng tôi về những trận chiến khốc liệt ấy gần nhất là trận đánh Tuy Hòa 2 , quân địch ác liệt trụ bắn về phía núi Tranh lúc ấy ngày 27/1/1973 Đại Hàn lúc đó bắn 2 người bị thương , 2 người bị bắt sống , trong đó có cô Cúc (pháo thủ Đồng Xuân, pháo thủ số 3) bị bắt sống , Anh Chiểm là dân tộc Hòa Bình ngoài phía Bắc , còn chị Thu là dân Tuy An xuống bị bắt và bắn , địch bỏ 2 người dưới cái đập . Chị Cúc bị bắt đi bỏ tù sau năm 75 được trả tự do . Chỉ còn anh Chiểm , chị Thu vẫn là một ẩn số . 
Ký ức chiến tranh sống động hào hùng khiến cho bà Nhân nhiều đêm trăn trở, day dứt khi nghĩ đến những đồng đội đã nằm lại chiến trường Tây Bắc Phú Yên. Và thế là bắt đầu hành trình hai mươi năm đi tìm những người đồng chí kề vai sát cánh năm nào. Điều may mắn là chồng bà Nhân từng là Chính trị viên Đại đội 17, Tiểu đoàn 189 Tỉnh đội Phú Yên năm xưa động viên, Bà quyết định dành dụm một phần lương hưu, trợ cấp thương binh và lương hợp đồng nhân viên ủy nhiệm thu thuế để làm lộ phí cho những cuộc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.Trở lại chiến trường xưa, Bà Nhân khoác ba lô, vượt đồi, lội suối vào tận rừng sâu tìm lại dấu tích năm xưa, nhưng dòng thời gian cùng những biến đổi thời tiết và tác động của con người đã khiến cho cảnh quan đổi khác nên chị phải đi ba lần, tạm trú ở đó nhiều ngày để khảo sát địa hình, khoanh vùng dò tìm từng khu vực, tự vẽ lại sơ đồ hiện trạng, đánh dấu những điểm mốc cần thiết rồi dò hỏi nhiều người dân địa phương. Đến lần thứ tư trở lại xã Xuân Long, bà Nhân lần lượt tìm thấy nơi chôn cất anh Bằng và chị Liễu. Sau đó hài cốt liệt sĩ Hồ Đức Bằng được người thân đưa về Thanh Hóa, hài cốt chị Trần Thị Liễu được cải táng ở Nghĩa trang liệt sĩ Phú Yên.Sau chuyến đi đó, bà Nhân tiếp tục lên địa bàn các huyện Đồng Xuân, Sơn Hòa, Sông Hinh lần lượt tìm kiếm đồng đội. Nơi này sạt lở, chỗ kia cây dại phủ dày, sông suối biến đổi dòng chảy nên mỗi chuyến đi đều như… mò kim đáy bể. Thế nhưng bà vẫn lặng lẽ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ bằng ký ức chiến tranh và nghĩa tình đồng đội. Nhiều chuyến đi bất thành, vết thương cũ tái phát và lắm khi cảm sốt, đau đầu, nhưng nữ cựu binh vẫn hướng tới những địa danh lịch sử đã từng chiến đấu.15 năm làm công việc lặng lẽ ấy, Bà đã tìm thêm được 19 phần mộ của đồng đội. Đó là các liệt sĩ Nguyễn Thị Cảnh, quê ở xã Hòa Đồng, huyện Tây Hòa; Ngô Thị Nhẹ, quê ở xã Xuân Phước, huyện Đồng Xuân; Hồ Đắc Dĩnh, quê ở xã Hòa Xuân Tây, huyện Đông Hòa, tỉnh Phú Yên; Nguyễn Xuất; Vũ Văn An, quê ở quận Hồng Bàng, TP Hải Phòng; Nguyễn Văn Hường, quê ở tỉnh Vĩnh Phúc; Phạm Đình Ất, quê ở tỉnh Quảng Nam; Nguyễn Văn Bào, quê ở tỉnh Thanh Hòa; Nguyễn Văn Nhường; Bùi Huy Toán; Bùi Văn Mo; Bùi Xuân Trường; Lê Văn Mo, quê ở tỉnh Hòa Bình… Tìm được phần mộ nào, bà liên hệ gia đình hoặc cơ quan phối hợp bốc hài cốt đưa về cải táng ở làng quê hay nghĩa trang liệt sĩ theo nguyện vọng của thân nhân. Bà Nhân tâm sự: "Mỗi lần tìm được phần mộ đồng đội tôi vui lắm, nhưng khi nhìn thấy những mẩu xương và kỷ vật còn lại, ký ức chiến tranh bùng cháy trong tâm tưởng khiến cho tôi không cầm được nước mắt".Nuối tiếc duy nhất của đời bà cho đến bây giờ vẫn là trận đánh Tuy Hòa 2 , hai người đồng đội tới tận bây giờ vẫn chưa được trở về mảnh đất quê hương là anh Chiểm, chị Thu . Thời tiết Phú Yên đã trở lạnh, tôi chúc bà sức khỏe và ra về . Nghe bà kể, tôi mới hiểu rằng hành trình hai mươi năm ấy không chỉ là cuộc tìm kiếm những phần mộ, mà còn là hành trình giữ gìn nghĩa tình đồng đội. Thứ tình cảm thiêng liêng mà thời gian hay bom đạn cũng không thể xoá nhoà. Chiến tranh đã qua đi nhưng những gì để lại là không thể nào tả nỗi . Chúng ta những thế trẻ những người mang trong mình màu áo đoàn hy vọng hãy cùng phát huy những giá trị ấy và tiếp bước tương lai.
