Nốt Sáng Qua Ống Kính A-Lân

1. Bóng Tối Và Ánh Sáng

Sáng sớm một ngày thu năm 1935, sương mờ còn giăng mắc trên những mái ngói rêu phong của phố cổ Hà Nội, phố Hàng Bè đã vang lên tiếng guốc gỗ lách cách. Trong căn phòng nhỏ ngập tràn mùi hóa chất rửa ảnh nhẹ nồng, ông Lê Văn Lân – người mà bạn bè và khách quen vẫn thân mật gọi là A-Lân – cẩn thận lau chùi chiếc máy ảnh bằng gỗ cồng kềnh.

Thời đó, phần lớn các hiệu ảnh ở Hà Nội đều đi theo một lối cũ: đặt khách ngồi trước bức hoạ nền cảnh phương Tây, bắt họ giữ nguyên một tư thế cứng nhắc rồi bấm máy. Nhưng A-Lân thì khác. Ông không muốn chụp những bức hình vô hồn. Với ông, mỗi tấm ảnh phải là một câu chuyện, một nốt nhạc ngân vang từ tâm hồn nhân vật.

Rời hiệu ảnh, A-Lân mang theo chiếc máy ảnh dạo bước qua từng góc phố. Ông đứng lặng hàng giờ bên bờ sông Hồng nhìn những người thợ chèo thuyền dưới nắng sớm, hay dõi theo nụ cười rạng rỡ của một cô gái quẩy gánh hoa rong.

"Bác A-Lân ơi, hôm nay lại đi 'bắt hồn' người ta đấy à?" – người bán trà đá đầu ngõ cười hỏi.

A-Lân mỉm cười đáp: "Tôi chỉ ghi lại những gì vốn rất đẹp mà đôi khi vì vội vã, người ta lỡ quên mất thôi."

2. Bức Ảnh Trong Buồng Tối

Một chiều mưa bão, một cụ già gánh củi ghé vào bạt che trước cửa hiệu của A-Lân để trú mưa. Gương mặt cụ chằng chịt những vết chân chim của bao năm tháng lao động vất vả, nhưng đôi mắt lại sáng lên sự hiền từ kỳ lạ. Không bỏ lỡ khoảnh khắc, A-Lân nhẹ nhàng xin phép và bấm máy. Ông không chỉnh lại nếp áo, cũng chẳng bảo cụ phải mỉm cười.

Đêm đó, trong gian phòng tối chỉ lập lòe ánh đèn đỏ bảo vệ, A-Lân tỉ mỉ dìm tấm giấy ảnh vào khay hóa chất. Ánh sáng từ khay rửa hắt lên khuôn mặt đầy trăn trở của ông. Dưới dòng nước chao nhẹ, hình ảnh cụ già bắt đầu hiện lên từ từ: từng nếp nhăn, từng sợi tóc bạc, và đặc biệt là ánh nhìn ấm áp xé tan cái lạnh của cơn mưa ngoài cửa sổ.

Đó không chỉ là một tấm chân dung, đó là hiện thân của sự kiên cường và lòng tốt của con người Việt Nam giai đoạn tiền chiến.

3. Di Sản Cùng Thời Gian

Những bức ảnh của A-Lân sau đó được trưng bày trong các triển lãm nhỏ ở Hà Nội, khiến giới mộ điệu thời bấy giờ phải trầm ồ bái phục. Sự kết hợp tinh tế giữa mảng sáng và mảng tối (chiaroscuro) cùng cái nhìn đậm chất hiện thực đã biến mỗi tác phẩm của ông thành một tác phẩm nghệ thuật vô giá.

Nhiều năm tháng trôi qua, phố phường Hà Nội đã có nhiều thay đổi, nhưng những khoảnh khắc được Lê Văn Lân ghi lại vẫn sống mãi. Bằng niềm đam mê thuần khiết, ông không chỉ là một thợ chụp ảnh tài hoa mà đã trở thành người chép sử bằng ánh sáng của nhiếp ảnh Việt Nam đầu thế kỷ 20.