Đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai: Khí tiết rạng ngời của người nữ lãnh đạo cộng sản.

Chân dung đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai

Đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai (1910 - 1941), tên thật là Nguyễn Thị Vịnh, sinh ra trong một gia đình công chức nhỏ tại thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An. Từ thuở ấu thơ, sống trong cảnh đất nước lầm than, chứng kiến tiếng bom sa sút của Phạm Hồng Thái và phong trào đấu tranh đòi ân xá cho cụ Phan Bội Châu, cô nữ sinh Nguyễn Thị Minh Khai đã sớm sục sôi tinh thần yêu nước. Bà tích cực tham gia các phong trào của học sinh, thanh niên như vận động quyên góp may băng tang lễ truy điệu cụ Phan Châu Trinh, ký tên vào các bản yêu sách. Năm 1927, ở tuổi 17, bà vinh dự là người phụ nữ đầu tiên tại Vinh - Bến Thủy được kết nạp vào Hội Hưng Nam (sau đổi tên thành Tân Việt Cách mạng Đảng). Hai năm sau, bà quyết định thoát ly gia đình, chính thức bước vào con đường hoạt động cách mạng bí mật, dâng hiến trọn vẹn tuổi thanh xuân cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.

Trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Đông Dương, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai được giao phụ trách công tác tuyên truyền, huấn luyện và xây dựng cơ sở ở khu vực Trường Thi, Bến Thủy. Bằng sự gắn bó máu thịt với giai cấp công nhân, bà nhanh chóng gây dựng được cơ sở vững chắc, đưa phong trào đấu tranh ngày càng phát triển.

Thẻ đại biểu của đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai tham dự Đại hội Quốc tế cộng sản lần thứ 7 năm 1935 (Nguồn: Bảo tàng Hồ Chí Minh, chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh)

Mùa hè năm 1930, trước yêu cầu của cách mạng, bà được cử sang Hương Cảng (Trung Quốc) làm việc tại Văn phòng Phương Nam của Bộ Phương Đông - Quốc tế Cộng sản. Tại đây, bà được trực tiếp thọ giáo đồng chí Nguyễn Ái Quốc về lý luận cách mạng và đảm nhận nhiệm vụ liên lạc đầy hiểm nguy giữa Thị ủy Hương Cảng với các tổ chức cách mạng Việt Nam ngay giữa mạng lưới mật thám dày đặc của thực dân Anh. Năm 1931, bà bị bắt giam ở Quảng Châu. Dù bị tra tấn dã man, bà vẫn kiên cường giữ vững khí tiết. Năm 1933, nhờ sự can thiệp của Quốc tế Đỏ, bà được trả tự do và tiếp tục hoạt động tại Thượng Hải, giữ mối liên lạc với ban lãnh đạo của Đảng ở hải ngoại.

Năm 1935 là một cột mốc đặc biệt trong cuộc đời hoạt động quốc tế của bà. Cùng với chồng là đồng chí Lê Hồng Phong, bà được cử tham dự Đại hội lần thứ 7 Quốc tế Cộng sản tại Moscow (Liên Xô). Dưới bí danh Phan Lan, bà trở thành đại biểu nữ đầu tiên của cách mạng Việt Nam bước lên diễn đàn quốc tế, dõng dạc đọc tham luận tố cáo tội ác tàn bạo của thực dân Pháp, khẳng định sức mạnh và tinh thần đấu tranh quật cường của phụ nữ Đông Dương. Sau đại hội, bà tiếp tục học tập tại Trường Đại học Phương Đông để trau dồi lý luận cách mạng.

Đầu năm 1937, bà bí mật vượt qua sự vây ráp của mật thám để trở về nước, nhận nhiệm vụ tại cơ quan Xứ ủy Nam Kỳ và sau đó được chỉ định làm Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn. Trong bối cảnh Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, thực dân Pháp ra sức khủng bố gắt gao, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai vẫn dũng cảm bám trụ cơ sở. Bà bí mật len lỏi vào các xưởng đóng tàu Ba Son, ga xe lửa, đi sâu về Hóc Môn, Gia Định để trực tiếp chỉ đạo phong trào đấu tranh của công nhân và phụ nữ. Thời gian này, bà còn viết nhiều bài báo sắc sảo trên báo Dân Chúng, kêu gọi chị em phụ nữ noi gương phụ nữ Liên Xô, đứng lên phá bỏ xích xiềng áp bức.

Nhà lưu niệm Nguyễn Thị Minh Khai tọa lạc tại đường Quang Trung, thành phố Vinh. (Nguồn: Ảnh tư liệu)

Thử thách lớn nhất và cũng là chương bi tráng nhất trong cuộc đời bà diễn ra vào năm 1940. Chồng bà, đồng chí Lê Hồng Phong bị bắt vào năm 1939. Mùa xuân năm 1940, ngay sau khi sinh con gái đầu lòng chưa được bao lâu, vì nhiệm vụ cấp bách chuẩn bị cho Khởi nghĩa Nam Kỳ, bà phải gạt nước mắt gửi con lại để tiếp tục công tác. Ngày 30 tháng 7 năm 1940, do cơ sở bị lộ, bà sa vào tay giặc Pháp và bị giam tại bót Catinat khét tiếng. Địch dùng mọi đòn tra tấn tàn khốc, thậm chí đưa đồng chí Lê Hồng Phong ra đối chất để buộc hai người nhận nhau, hòng khép tội tử hình. Nhưng trước đòn tâm lý đê hèn ấy, hai vợ chồng chiến sĩ cộng sản đã nghiến răng nuốt nước mắt, kiên quyết không nhận mối quan hệ gia đình để bảo vệ bí mật của Đảng.

Thất bại trong việc khuất phục bà, thực dân Pháp liên tiếp mở các phiên tòa và tuyên án tử hình với tội danh bịa đặt. Sáng ngày 28 tháng 8 năm 1941, tại trường bắn Hóc Môn, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai cùng nhiều đồng chí lãnh đạo khác hiên ngang đối diện với họng súng kẻ thù. Bà tố cáo đanh thép tội ác của giặc, giật phăng dải băng đen bịt mắt và hô vang: "Đảng Cộng sản Đông Dương muôn năm! Cách mạng Việt Nam thành công muôn năm!". Người nữ Bí thư Thành ủy ngã xuống ở tuổi 31, nhưng khí phách kiên trung, tấm lòng nhân ái, minh chính và bài thơ tuyệt mệnh khắc trên tường xà lim của bà mãi mãi là bản hùng ca bất diệt về chủ nghĩa anh hùng cách mạng, thắp sáng niềm tự hào cho các thế hệ người Việt Nam.