Nụ cười ngạo nghễ trước pháp trường: Khúc tráng ca bất tử của nhà nho yêu nước Nguyễn Hữu Huân

Giữa dòng chảy cuồn cuộn của lịch sử chống ngoại xâm, bên cạnh hình ảnh oai hùng của "Bình Tây Đại Nguyên soái" Trương Công Định, vùng đất Nam Kỳ nói chung và Gò Công nói riêng còn khắc ghi một tượng đài khí tiết khác rực rỡ không kém: Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân. Nếu Trương Định là hiện thân của một vị võ tướng mang tầm vóc của người đứng mũi chịu sào giữa buổi giao thời, thì Thủ khoa Huân lại là hiện thân của một trí thức uyên bác, một nhà nho chân chính mang trong mình tấm lòng trung can nghĩa đảm và một tinh thần thép không gì lay chuyển.

Cuộc đời của Nguyễn Hữu Huân bắt đầu từ con đường khoa bảng thanh tao. Đỗ thủ khoa kỳ thi Hương năm 1852 dưới triều Tự Đức, ông hoàn toàn có thể chọn cho mình một tương lai vinh thân phì gia, an nhàn chốn quan trường. Thế nhưng, khi tiếng súng tàn ác của thực dân Pháp vang lên càn quét mảnh đất Nam Kỳ, khi giang sơn ngập chìm trong khói lửa và nỗi nhục mất nước, vị trí thức ấy đã dứt khoát gác lại bút nghiên. Ông hiểu rằng văn chương không thể chỉ để ngâm vịnh khi bờ cõi lâm nguy, và tri thức phải được hiến dâng cho vận mệnh của giống nòi.

Từ những ngày đầu tiên dựng cờ khởi nghĩa ở vùng Gò Công và Chợ Gạo, Thủ khoa Huân đã tự nguyện chọn con đường gian khổ nhất. Ông đem hết tâm huyết, gia tài và uy tín của mình để chiêu mộ nghĩa sĩ, kết nối các phong trào kháng chiến, biến những bưng biền, ruộng lúa thành chiến lũy kiên cường. Cuộc đời binh nghiệp của ông là một hành trình dài đằng đẵng của sự dấn thân, thử thách và cả những bi kịch xé lòng, nhưng chưa bao giờ ngọn lửa yêu nước trong tim ông lụi tàn.

Sự vĩ đại của Thủ khoa Huân được tôi luyện qua những chặng đường ngục tù khốc liệt nhất. Kẻ thù từng ba lần bắt giữ ông và hai lần đày ải ông ra Côn Đảo – chốn địa ngục trần gian thâm trầm sóng gió. Chúng đã dùng mọi thủ đoạn: từ những trận tra tấn dã man đến những lời dụ dỗ ngọt ngào, hứa hẹn ban cho bổng lộc cao sang và quyền lực. Thế nhưng, trước uy quyền và gươm giáo của kẻ cướp nước, vị Thủ khoa năm xưa vẫn hiên ngang sừng sững như cây tùng cây bách. Ý chí của ông cứng hơn thép, lòng trung kiên của ông sâu hơn biển lớn. Kẻ thù buộc phải thừa nhận rằng chúng có thể giam cầm được thể xác, nhưng không bao giờ khuất phục được linh hồn ngạo nghễ của người sĩ phu yêu nước ấy.

Và rồi, định mệnh đưa bước chân ông về lại bến bờ cuối cùng. Khi bị sa cơ vào tay giặc lần thứ ba, biết không thể lay chuyển được ý chí gang thép ấy, thực dân Pháp đã quyết định đưa ông về Chợ Gạo để xử tử vào năm 1875. Trong khoảnh khắc đối mặt với cái chết, thay vì nỗi sợ hãi hay sự khuất phục, người ta lại thấy một nụ cười thản nhiên, ngạo nghễ của một kẻ sĩ xem cái chết tựa lông hồng. Những vần thơ hô vang trước pháp trường của ông đã khẳng định trọn vẹn một cuộc đời thanh bạch, vì nước quên thân.

Sự hy sinh oanh liệt của Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân đã khép lại một đời người hoa lệ và bi tráng, nhưng đồng thời thắp sáng mãi ngọn lửa bất khuất trong tâm thức người Việt. Ông và Trương Công Định đã cùng nhau dệt nên bản trường ca hào hùng của đất phương Nam – một khúc tráng ca mà mỗi khi nhắc lại, hậu thế đều rưng rưng xúc động, dâng trọn lòng kính ngưỡng khôn nguôi trước những con người đã lấy máu và khí tiết của mình để viết nên trang sử vàng son cho Tổ quốc.