NỮ NGHĨA SĨ CÔ GIANG (NGUYỄN THỊ GIANG) – ĐÓA HOA LIỆT NỮ KIÊN TRINH, BIỂU TƯỢNG BI TRÁNG CỦA HÀO KHÍ YÊN BÁI LỪNG DANH
Trong pho sử đấu tranh chống ách đô hộ của thực dân Pháp đầu thế kỷ XX, cuộc Khởi nghĩa Yên Bái năm 1930 đã tạc vào lịch sử dân tộc khúc tráng ca bất diệt. Sát cánh bên cạnh nhà cách mạng Nguyễn Thái Học và người chị gái Cô Bắc (Nguyễn Thị Bắc), Cô Giang (tên thật là Nguyễn Thị Giang, 1909 – 1930) là hiện thân sáng ngời của tinh thần quật khởi,lòng thủy chung son sắt và khí tiết bất khuất của người phụ nữ Việt Nam trước vận mệnh non sông.
Sớm nung nấu chí lớn cùng chí sĩ Nguyễn Thái Học:
Sinh ra tại làng Đa Mai, phủ Lạng Giang (nay thuộc thành phố Bắc Giang, tỉnh Bắc Giang), Nguyễn Thị Giang từ nhỏ đã thông minh, can trường và sớm giác ngộ tư tưởng yêu nước. Năm 1927, khi vừa tròn 18 tuổi, cô cùng chị gái là Cô Bắc gia nhập Việt Nam Quốc dân Đảng. Với tư chất nhanh nhẹn, sắc sảo và gan dạ, cô được bầu làm Ủy viên Ban Trinh thám của Tổng bộ, đồng thời là người đồng chí kiên trung, người bạn đời tri kỷ cùng chia ngọt sẻ bùi với Chủ tịch Đảng Nguyễn Thái Học.
Nữ chiến sĩ giao liên xuất quỷ nhập thần và người xông pha nơi tuyến lửa:
Giữa mạng lưới mật thám Pháp lùng sục ráo riết, Cô Giang đã can trường đóng nhiều vai trò, đi lại như con thoi giữa Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Giang, Phú Thọ và Yên Bái để chuyển tài liệu tuyệt mật, quyên góp tài chính và vận chuyển vũ khí đạn dược chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa vũ trang.
Trong đêm mùng 9 rạng sáng ngày 10/2/1930 khi khởi nghĩa Yên Bái bùng nổ, cô đã trực tiếp tham gia chỉ huy mũi tiến công, dũng cảm cùng nghĩa quân xông pha dưới làn đạn chiếm đồn giặc, thể hiện bản lĩnh của một nữ tướng can trường.
Trọn vẹn nghĩa nước, vẹn tròn tình nhà:
Sau khi cuộc khởi nghĩa bị đàn áp dã man, Cô Giang tìm mọi cách liên lạc, tìm nơi ẩn náu và tiếp tế cho các đồng chí lãnh đạo còn lại. Khi Nguyễn Thái Học bị bắt tại Chí Linh (Hải Dương), cô đã mưu tính kế hoạch cướp pháp trường cứu người đồng chí yêu quý nhưng không thành.
Sáng ngày 17/6/1930, cô lặng lẽ hòa vào dòng người tại Yên Bái, chứng kiến 13 nghĩa sĩ – trong đó có Nguyễn Thái Học và Phó Đức Chính – hiên ngang bước lên máy chém với nụ cười ngạo nghễ và tiếng hô vang "Việt Nam vạn tuế!". Nén nỗi đau tột cùng, cô trở về quán trọ viết hai bức thư tuyệt mệnh đẫm lệ gửi song thân và gửi non sông, bày tỏ trọn vẹn chí hướng "Nợ nước đã đền tròn, tình nhà xin gửi lại".
Phát súng tuẫn tiết lẫm liệt tại Đồng Bằng:
Chiều ngày 18/6/1930, tại gốc đa làng Đồng Bằng (Vĩnh Tường, Vĩnh Phúc) – quê hương của Nguyễn Thái Học,Cô Giang đã dùng khẩu súng lục nhỏ tự kết liễu đời mình để tuẫn tiết theo người bạn đời tri kỷ và đồng chí của mình, trút hơi thở cuối cùng khi tuổi đời mới tròn 21. Phát súng tuẫn tiết của người liệt nữ trẻ tuổi đã làm rung chuyển lương tri người dân cả nước và thức tỉnh dư luận tiến bộ quốc tế, trở thành biểu tượng thiêng liêng về khí phách anh dũng của người phụ nữ Việt Nam sẵn sàng hiến dâng tất cả vì nghĩa lớn non sông.
Cuộc đời và sự hy sinh bi tráng của nữ nghĩa sĩ Cô Giang đã trở thành thiên anh hùng ca bất tử. Tên tuổi của Cô Giang cùng với Cô Bắc ngày nay được trang trọng đặt cho nhiều đại lộ lớn, trường học và công trình văn hóa tại Thủ đô Hà Nội,TP. Hồ Chí Minh, Bắc Giang, Yên Bái và khắp mọi miền Tổ quốc.
