Ông chủ hãng sơn Việt và hơn một trăm lạng vàng cho nền độc lập

Năm 22 tuổi, Nguyễn Sơn Hà rời khỏi hãng sơn của người Pháp tại Hải Phòng.

Trong tay ông chưa có nhà máy, phòng thí nghiệm hay số vốn lớn. Thứ quan trọng nhất mà chàng thanh niên ấy mang theo là những kiến thức đã âm thầm học được trong thời gian làm thuê và quyết tâm chế tạo một loại sơn mang tên người Việt.

Nguyễn Sơn Hà sinh năm 1894, xuất thân trong một gia đình nghèo. Ông đến Hải Phòng làm việc cho hãng sơn Sauvage Cottu của Pháp. Tuy được giao công việc kế toán, ông luôn chú ý quan sát quy trình nghiền nguyên liệu, pha màu, thử độ khô và bảo quản sản phẩm.

Kỹ thuật sản xuất sơn khi đó được các hãng nước ngoài giữ kín. Muốn học được nghề, một người Việt Nam không chỉ phải vượt qua rào cản kiến thức mà còn phải đối mặt với sự phân biệt trong môi trường thuộc địa.

Nguyễn Sơn Hà không được đào tạo chính quy về hóa học. Trình độ ngoại ngữ của ông ban đầu cũng chưa đáp ứng việc đọc những tài liệu chuyên môn. Ông phải tự học, tự tìm sách và thử nghiệm từng mẻ nhỏ.

Có những mẻ sơn không khô. Có loại bị bong khi gặp nắng. Có màu chỉ sau một thời gian ngắn đã phai hoặc biến chất. Mỗi lần thất bại đồng nghĩa với số nguyên liệu ít ỏi bị mất đi.

Nhưng ông không bỏ cuộc.

Từ những dụng cụ thô sơ, Nguyễn Sơn Hà tiếp tục thử nghiệm tỷ lệ dầu, bột màu và các chất phụ gia. Cuối cùng, những hộp sơn đầu tiên đạt chất lượng được đưa ra thị trường với nhãn hiệu Resistanco, mang ý nghĩa bền chặt.

Sau Resistanco, cơ sở của ông tiếp tục sản xuất thêm nhiều dòng sơn khác: loại dùng cho khung xe đạp, loại dùng cho ô tô và các bề mặt kim loại. Sơn Việt có giá thành thấp, nhanh khô và phù hợp với khí hậu trong nước nên dần được khách hàng chấp nhận.

Các hãng sơn Pháp tìm cách chèn ép người chủ Việt Nam mới xuất hiện. Nhưng sản phẩm của Nguyễn Sơn Hà vẫn đứng vững nhờ chất lượng và chữ tín. Thương hiệu của ông không chỉ được biết đến tại Bắc Kỳ mà còn mở rộng thị trường sang nhiều nơi tại Đông Dương.

Ông chủ động tìm nguồn nguyên liệu trong nước thay cho hàng nhập khẩu. Nguyễn Sơn Hà mua một đồn điền khoảng 300 mẫu tại Đò Lèn, Thanh Hóa, để trồng cây trẩu lấy dầu; mua dầu thông tại Quảng Yên; tìm nguyên liệu màu ở Đông Triều, Sơn Tây và Hải Dương.

Đằng sau những hộp sơn là một suy nghĩ lớn hơn chuyện làm giàu: người Việt có thể tự sản xuất những mặt hàng kỹ nghệ vốn bị xem là độc quyền của doanh nghiệp nước ngoài.

Khi cơ nghiệp phát triển, Nguyễn Sơn Hà không chỉ đầu tư cho nhà xưởng. Gia đình ông tham gia nhiều hoạt động xã hội, từ Hội Ánh sáng, Hội Trí Tri đến Hội Truyền bá Quốc ngữ và Hội Cứu tế Hải Phòng.

Trong nạn đói năm Ất Dậu 1945, hàng đoàn người đói từ các vùng quê tìm về Hải Phòng. Nhiều người ngã xuống trên vỉa hè và bên các khu chợ. Nguyễn Sơn Hà tham gia tổ chức cứu đói, vận động tiền của và tìm cách giúp những người nghèo đang đứng giữa ranh giới sống còn.

Sau khi Nhật đảo chính Pháp, ông được mời giữ chức Phó thị trưởng Hải Phòng. Nguyễn Sơn Hà tận dụng vị trí hợp pháp ấy để tiếp tục hoạt động cứu tế và hỗ trợ người dân, thay vì coi đó là con đường tiến thân.

Rồi Cách mạng Tháng Tám thành công.

Chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa ra đời đã đứng trước một tình thế vô cùng khó khăn. Ngân khố gần như trống rỗng; nạn đói chưa được khắc phục hoàn toàn; quân đội nước ngoài hiện diện và thực dân Pháp chuẩn bị quay trở lại.

Chính phủ phát động xây dựng Quỹ Độc lập và tổ chức Tuần lễ Vàng, kêu gọi nhân dân đóng góp tài sản để bảo vệ nền độc lập còn non trẻ.

Nguyễn Sơn Hà hiểu rõ giá trị của đồng tiền và vàng bạc. Ông đã mất nhiều năm lao động mới gây dựng được cơ nghiệp. Nhưng khi đất nước cần, gia đình ông quyết định đem phần tài sản tích lũy ấy đóng góp.

Theo hồ sơ của Cơ sở dữ liệu Lịch sử Đảng bộ thành phố Hải Phòng, gia đình Nguyễn Sơn Hà đã góp hơn 100 lạng vàng cùng nhiều tiền bạc cho Quỹ Độc lập. Gia đình ông còn hiến ruộng cho cách mạng.

Đó không phải sự đóng góp duy nhất.

Vợ ông tham gia Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời thành phố. Nguyễn Sơn Hà được nhân dân bầu làm đại biểu Quốc hội khóa I. Các con trai, con gái lớn của ông cũng tham gia xây dựng chính quyền và lực lượng tự vệ.

Tháng 11 năm 1946, khi quân Pháp gây hấn đánh chiếm Hải Phòng, người con trai lớn Nguyễn Sơn Lâm tham gia chỉ huy tự vệ chiến đấu. Trong một lần đi trinh sát, anh nhường chiếc mũ sắt của mình cho người liên lạc nhỏ tuổi đi cùng. Nguyễn Sơn Lâm sau đó trúng mảnh đạn và hy sinh.

Gia đình người chủ hãng sơn không chỉ góp tài sản. Họ đã góp cả một người con.

Trong cuộc đời Nguyễn Sơn Hà, có hai thứ cùng mang ý nghĩa “bền chặt”. Một là nhãn hiệu Resistanco do ông gây dựng bằng trí tuệ và lao động. Thứ còn lại là sự gắn bó của một nhà tư sản dân tộc với vận mệnh đất nước.

Ông chứng minh rằng lòng yêu nước không chỉ xuất hiện trên chiến trường. Nó còn được thể hiện trong nhà máy, lớp học bình dân, hoạt động cứu đói và quyết định trao tài sản cá nhân cho một chính quyền cách mạng đang đứng trước muôn vàn thử thách.

Từ một người làm thuê trong hãng sơn Pháp, Nguyễn Sơn Hà đã tạo nên một thương hiệu Việt. Từ một doanh nhân thành đạt, ông trở thành người đại biểu của nhân dân và sẵn sàng đặt cơ nghiệp của mình bên cạnh nền độc lập của đất nước.

Những hộp sơn Resistanco năm xưa có thể không còn nguyên vẹn. Nhưng câu chuyện về người tạo ra chúng vẫn nhắc lại một điều: sản phẩm của người Việt chỉ thực sự có ý nghĩa lớn khi tài năng và của cải được dùng để làm cho đất nước đứng vững bằng chính sức mình.