Ông đốc-tờ bình dân Phạm Ngọc Thạch

Mấy trăm năm về trước, Hải Thượng Lãn Ông đã nêu lên những nguyên lý đạo đức giản dị mà trong sáng tuyệt vời cho y giới Việt Nam. Có thể nói, Anh hùng Lao động Phạm Ngọc Thạch chính là người thầy thuốc hiện đại suốt đời nêu cao y đức mang màu sắc Việt Nam cao quý do Lãn Ông đề xướng.

Ngay từ trước Cách mạng Tháng Tám, “đốc-tờ Thạch” đã nổi tiếng giữa chốn Sài Gòn hoa lệ về tính giản dị và lòng thương người.

Một đêm có bà mẹ nghèo ở hẻm nhỏ lâm bệnh bất ngờ. Bác người nhà bối rối đánh liều đến gõ cửa phòng khám của đốc-tờ Thạch. Từ trong chiếc màn con căng trên cái ghế vải đặt dưới gốc cây xoài ngoài vườn, một anh thanh niên quần cộc, mình trần chui ra.

Bác ta tưởng đâu đó là chú bồi giúp việc cho ông đốc-tờ lừng lẫy tiếng tăm. Nào ngờ, chỉ một loáng sau, chính “chú bồi” tự mình lái xe hơi vun vút lao đi thăm bệnh. Ở Sài Gòn, ngay từ dạo ấy, “anh Tư Thạch” đã nổi tiếng là “ông bác sĩ bình dân” luôn vui lòng khám, chữa bệnh không lấy tiền cho các anh, các chị thợ thuyền, phu phen, các bác kéo xe, khuân vác, các em bán báo, đánh giày...

Sau những năm học tập ở Hà Nội, rồi ở nước ngoài, ông trở thành một chuyên gia xuất sắc về ngành lao. Trong toàn cõi Đông Dương thuộc Pháp thời ấy, ông là hội viên duy nhất của Hội Nghiên cứu về lao của nước Pháp.

Trở lại Sài Gòn, mở phòng khám ở một đường phố lớn, hoàn toàn có điều kiện để tận hưởng cảnh giàu sang, nhưng ông không coi đó là cái chí của “người hành y đạo”. Phòng khám của đốc-tờ Thạch không chỉ là nơi chữa chạy các căn bệnh hiểm nghèo cho những ai lam lũ héo hon, mặc áo cộc, đi guốc mộc, mà còn là chốn lui tới của những chiến sĩ cách mạng đã từng nếm trải cảnh lao lung tù đày.

Ông là người tổ chức phong trào Thanh niên Tiền phong, tập hợp những bạn trẻ đầy nhiệt huyết sẵn sàng “cùng nhau xông pha lên đàng kiếm nguồn tươi sáng”, quyết chí “không phò nhà Nam”. Sau ngày Cách mạng Tháng Tám thành công, ông được cử vào UBND Cách mạng lâm thời thành phố Sài Gòn...

Nhà nghiên cứu bệnh lao được thế giới biết tiếng

Năm 1954, miền bắc nước ta được giải phóng, BS Phạm Ngọc Thạch giữ chức Bộ trưởng Bộ Y tế kiêm Viện trưởng Viện Chống Lao trung ương. Mặc dù hết sức bận rộn công việc tổ chức và lãnh đạo, ông vẫn không chịu rời bỏ nghiên cứu khoa học, xao lãng chuyên môn.

Vaccine B.C.G. chết là công trình độc đáo của một tập thể thầy thuốc chống lao, do BS Phạm Ngọc Thạch đứng đầu. Không cần tủ lạnh (lúc bấy giờ rất hiếm có), ai cũng có thể bảo quản và bảo quản được lâu, B.C.G chết có mặt khắp hang cùng ngõ hẻm, miền ngược, miền xuôi. Hàng chục triệu người được tiêm phòng lao bằng loại vaccine ấy. Số người mắc bệnh giảm hẳn. Hơn 60 viện nghiên cứu ở 40 nước gửi thư đề nghị BS Phạm Ngọc Thạch cung cấp tài liệu về B.C.G. chết.

Tạp chí Tubercle của Hội Nghiên cứu bệnh phổi và bệnh lao ở Anh đăng bài giới thiệu công trình về B.C.G. chết và nhận xét: “Đối với các nước đang phát triển, phương pháp phòng và chống lao của BS Phạm Ngọc Thạch là phương pháp tốt nhất.” Ông đã dành hơn ba năm trời và biết bao nghị lực cho công trình ấy.

Với kinh nghiệm lâm sàng phong phú và kiến thức chuyên môn sâu rộng, ông còn nghiên cứu về nhiều dạng bệnh phổi chưa ai nói tới ở nước ta như: nấm phổi, ký sinh trùng phổi, giãn phế quản khô chảy máu, phổi nhiễm bụi than, bụi si-líc, v.v. Cả một chương bệnh lý mới về các bệnh đường thở ở Việt Nam được mở ra với các công trình của ông. Ông cũng là người đầu tiên dùng kích sinh chất Filatov tiêm vào các huyệt vị kinh lạc để chữa bệnh lao phổi, kết hợp với dùng thuốc kháng sinh. Nhiều phương pháp do ông đề xướng ngày nay không còn được áp dụng nữa, nhưng trong những năm tháng chiến tranh, hàng trăm nghìn người bệnh đã được ông và đồng nghiệp của ông chữa khỏi bằng các phương pháp ấy.

Là người thầy thuốc cách mạng, căm phẫn sâu sắc những di sản lạc hậu của xã hội cũ, ông hết sức quan tâm đến công tác phòng dịch và tiêu diệt các bệnh xã hội, xây dựng mạng lưới y tế cơ sở, y tế nông thôn. Lịch sử ngành y - dược nước ta ghi nhận những đóng góp to lớn của vị Bộ trưởng - Anh hùng Lao động vào sự nghiệp nhân đạo cao cả trị bệnh, cứu người…