Ông Ích Khiêm - Vị tướng cương trực, người kiên quyết chống ngoại xâm và trăn trở vì vận mệnh đất nước

Người tài giỏi, sớm bộc lộ khí chất khác thường

Ông Ích Khiêm sinh tại làng Phong Lệ, phủ Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Các tài liệu ghi năm sinh của ông không hoàn toàn thống nhất, phổ biến có năm 1832 và một số mốc khác. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, có chí khí và tài năng hơn người.

Năm 1847, khi mới khoảng 15 tuổi, ông đỗ Cử nhân. Tuy nhiên, do tuổi còn nhỏ, ông phải chờ đến năm 1852 mới được bổ nhiệm làm Tri huyện Kim Thành, tỉnh Hải Dương. Ngay từ những năm đầu làm quan, ông đã thể hiện tính cách thẳng thắn, không dung túng thói ức hiếp dân chúng. Chính sự cương trực ấy khiến ông có lúc bị cách chức, nhưng cũng góp phần tạo nên hình ảnh một vị quan không dễ thỏa hiệp với điều sai trái.

Kiên cường chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha tại Đà Nẵng

Năm 1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng tấn công Đà Nẵng, mở đầu cuộc xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp. Trước tình hình nguy cấp, triều đình nhà Nguyễn cử danh tướng Nguyễn Tri Phương vào chỉ huy phòng thủ, đồng thời huy động thêm những tướng lĩnh có năng lực tham gia chiến đấu.

Ông Ích Khiêm là một trong những người trực tiếp góp sức vào công cuộc phòng thủ quê hương. Ông cùng quân đội và nhân dân xây dựng chiến lũy, đào hào, củng cố các vị trí phòng thủ và thực hiện kế sách vườn không nhà trống nhằm hạn chế khả năng tiến quân của đối phương.

Nhờ sự kháng cự bền bỉ của quân và dân Việt Nam, liên quân Pháp – Tây Ban Nha không thể nhanh chóng chiếm Đà Nẵng để tiến ra Huế như dự định. Đến năm 1860, phần lớn lực lượng Pháp rút khỏi mặt trận này để chuyển hướng hoạt động vào Nam Kỳ. Cuộc chiến đấu tại Đà Nẵng đã ghi dấu sự đóng góp của nhiều tướng lĩnh và nhân dân địa phương, trong đó có Ông Ích Khiêm.

Lập nhiều chiến công trên chiến trường miền Bắc

Sau thời gian chiến đấu ở miền Trung, Ông Ích Khiêm tiếp tục được triều đình giao nhiệm vụ tại miền Bắc. Trong giai đoạn từ năm 1862 đến năm 1873, ông tham gia nhiều chiến dịch nhằm dẹp các toán vũ trang quấy phá, bảo vệ địa phương và ổn định tình hình vùng biên giới.

Ông từng chỉ huy lực lượng tại nhiều địa bàn phức tạp, từ Quảng Yên đến Lạng Sơn, Yên Bái và Bắc Ninh. Với khả năng tổ chức quân đội, phán đoán tình hình và vận dụng chiến thuật linh hoạt, ông góp phần lập lại trật tự ở những nơi thường xuyên xảy ra giao tranh.

Khi thực dân Pháp đánh chiếm Hà Nội năm 1873, Ông Ích Khiêm đã đề xuất phương án phòng thủ liên vùng, kết hợp lực lượng ở đồng bằng với các khu vực miền núi nhằm tạo thế hỗ trợ lẫn nhau. Dù kế sách không được triều đình chấp thuận đầy đủ, tư duy quân sự ấy cho thấy ông không chỉ quan tâm đến những trận đánh riêng lẻ mà còn nhìn nhận vấn đề bảo vệ đất nước trên phạm vi rộng hơn.

Không chỉ lo đánh giặc, còn nghĩ kế làm cho đất nước giàu mạnh

Điểm đáng chú ý trong cuộc đời Ông Ích Khiêm là ông không xem sức mạnh quân sự tách rời sự phát triển kinh tế. Ông hiểu rằng muốn bảo vệ bờ cõi lâu dài, đất nước cần có nguồn lực vật chất vững chắc, quân đội phải được trang bị và nuôi dưỡng bằng một nền kinh tế có khả năng phát triển.

Năm 1882, ông dâng lên triều đình bản kế sách mang tên Kế sách quốc phú binh cường. Trong đó, ông đề xuất khai thác tiềm năng tài nguyên, phát triển hoạt động khai mỏ và tổ chức sản xuất để tạo nguồn lực cho quốc gia. Ông cho rằng việc làm giàu cho đất nước phải gắn liền với việc củng cố quốc phòng, nâng cao khả năng tự chủ và hạn chế sự phụ thuộc vào nước ngoài.

Những đề xuất ấy thể hiện tầm nhìn thực tiễn của một vị tướng đã trải qua nhiều năm chinh chiến. Với ông, chống ngoại xâm không chỉ là cầm quân ngoài mặt trận mà còn là xây dựng nền tảng kinh tế đủ mạnh để đất nước có thể tự bảo vệ mình. Tuy nhiên, nhiều kế hoạch của ông không được triều đình thực hiện trong bối cảnh chính trị và quân sự ngày càng khó khăn.

Cuộc đời nhiều thăng trầm và kết thúc bi thương

Ông Ích Khiêm là người tài năng nhưng có tính khí mạnh mẽ, thẳng thắn và không dễ nhượng bộ. Trong môi trường quan trường với nhiều mâu thuẫn, ông nhiều lần bất đồng với các quan lại khác, dẫn đến những lần bị cách chức hoặc triệu về kinh chờ xét xử.

Những năm cuối đời, tình hình triều đình nhà Nguyễn trở nên bất ổn trước sức ép của thực dân Pháp và các cuộc tranh chấp quyền lực trong nội bộ. Ông Ích Khiêm bị bắt, sau đó bị đày vào Bình Thuận. Ông qua đời trong cảnh tù đày năm 1884, khép lại cuộc đời của một vị tướng từng có nhiều đóng góp cho công cuộc bảo vệ đất nước. Các tài liệu lịch sử có ghi nhận khác nhau về một số mốc năm tháng trong cuộc đời ông, vì vậy cần thận trọng khi đối chiếu những chi tiết tiểu sử.

Dấu ấn của một danh tướng đất Quảng

Ông Ích Khiêm là nhân vật tiêu biểu của thế kỷ XIX, khi Việt Nam phải đối mặt với cuộc xâm lược của thực dân Pháp và những hạn chế trong chính sách của triều đình nhà Nguyễn. Ông có tài năng quân sự, lòng yêu nước và tư duy kinh tế đáng chú ý, đồng thời cũng là người có cá tính mạnh khiến cuộc đời quan trường trải qua nhiều biến cố.

Dù không thể xoay chuyển vận mệnh đất nước trong thời đại của mình, ông vẫn để lại dấu ấn qua những trận chiến chống ngoại xâm và những đề xuất nhằm xây dựng quốc gia vững mạnh. Tên tuổi ông được lưu giữ trong lịch sử và trong ký ức của người dân vùng đất Quảng Nam – Đà Nẵng.

Ông Ích Khiêm – một đời cầm quân chống giặc, một lòng trăn trở trước vận mệnh non sông.