Ông Ngô Thành - Buổi trò chuyện bên đường Thanh Hoá

Trong ký ức của ông Ngô Thành, Anh hùng Núp không phải là một người chỉ thuộc về sách vở, tượng đài hay những trang tiểu thuyết. Ông Núp là người thật, sống thật, gần gũi thật; một người anh hùng bước ra từ làng Stơr nhưng lại có thể làm xúc động những con người ở rất xa Tây Nguyên, những người chưa từng gặp ông bao giờ mà vẫn thấy như đã quen từ lâu.

Ông Ngô Thành từng có thời gian gần mười năm cận kề Anh hùng Núp. Vì thế, khi kể về Núp, ông không chỉ kể bằng sự kính trọng của người đời sau đối với một nhân vật lịch sử. Ông kể bằng ký ức của người từng sống gần, từng đi cùng, từng quan sát từng cách nói, cách ăn ở, cách ứng xử của Núp trong đời thường. Với ông Thành, điều đáng quý nhất ở Anh hùng Núp là sự thống nhất giữa chiến công và nhân cách: anh hùng trong chiến đấu, nhưng cũng gương mẫu, mộc mạc, chân thành trong sinh hoạt hằng ngày.

Ông Ngô Thành từng nói đại ý rằng Anh hùng Núp không phải là người anh hùng của một khoảnh khắc. Câu nhận xét ấy rất quan trọng. Bởi có những người được lịch sử nhớ đến vì một hành động chói sáng trong một thời điểm đặc biệt. Còn Núp, trong mắt người từng gần gũi ông, là người sống anh hùng trong cả một đời dài: từ lúc cùng dân làng đứng lên chống Pháp, đến những năm ở chiến khu, rồi cả sau này khi giữ cương vị công tác, đi họp, đi vận động đồng bào, trở về làng sống với dân.

Một trong những kỷ niệm ông Ngô Thành nhắc lại nhiều xúc động là chuyến đi năm 1976. Khi ấy, đất nước vừa thống nhất chưa lâu. Anh hùng Núp là Chủ tịch Ủy ban nhân dân cách mạng tỉnh Gia Lai - Kon Tum, còn ông Ngô Thành là Phó Chủ tịch. Hai người cùng đi họp ở Trung ương. Trên đường đi, khi ngang qua Thanh Hóa, chiếc xe bị hỏng, đoàn phải dừng lại bên đường chờ sửa.

Với nhiều người, đó chỉ là một sự cố nhỏ trong chuyến công tác. Nhưng chính sự cố ấy lại trở thành một khoảnh khắc rất đẹp. Khi Anh hùng Núp xuống xe, mấy đứa trẻ đang chơi gần đó tò mò nhìn người khách lạ. Ông Ngô Thành vui vẻ hỏi các cháu có biết đây là ai không, rồi giới thiệu đó là Anh hùng Núp. Cái tên vừa được nói ra, không khí bên đường bỗng đổi khác. Những người lớn gần đó nghe thấy liền chạy đến. Họ nhận ra người mà mình từng nghe danh qua sách báo, qua câu chuyện về “Đất nước đứng lên”, qua hình ảnh người anh hùng Ba Na cùng dân làng chống giặc bằng chông, bằng bẫy, bằng lòng gan dạ của núi rừng.

Họ vui mừng, xúc động, có người thốt lên rằng bấy lâu chỉ nghe tên Anh hùng Núp, nay mới được gặp mặt. Không phải một cuộc đón tiếp được chuẩn bị sẵn, không có sân khấu, không có cờ hoa, không có hàng ghế đại biểu. Chỉ là một chiếc xe hỏng bên đường, một nhóm trẻ con tò mò, vài người dân chạy lại khi nghe cái tên Núp, rồi một cuộc trò chuyện thân mật tự nhiên diễn ra ngay bên vệ đường Thanh Hóa.

Hôm ấy, trong lúc chờ sửa xe, Anh hùng Núp ngồi lại nói chuyện với các cháu thiếu nhi và bà con trong vùng. Ông không giữ khoảng cách của một cán bộ cấp tỉnh, cũng không làm dáng của một người nổi tiếng. Ông trò chuyện giản dị, gần gũi, như một người đi xa gặp bà con trên đường. Với ông Ngô Thành, hình ảnh ấy cho thấy sức lan tỏa rất đặc biệt của Anh hùng Núp: từ đại ngàn Tây Nguyên, tên tuổi ông đã đi vào lòng người dân cả nước, để ở một nơi xa như Thanh Hóa, người dân vẫn nhận ra, vẫn kính trọng và muốn được gần ông.

Điều khiến câu chuyện ấy xúc động hơn là tình cảm của người dân dành cho Núp không phải vì chức vụ. Người dân bên đường hôm ấy có thể không biết đầy đủ ông đang giữ cương vị gì ở Gia Lai - Kon Tum. Điều họ biết là Anh hùng Núp, người con của Tây Nguyên, người đã cùng dân làng đứng lên đánh Pháp, người gắn với hình tượng trong tác phẩm “Đất nước đứng lên”. Với họ, gặp Núp giống như được gặp một phần lịch sử bằng xương bằng thịt.

Qua lời kể của ông Ngô Thành, người nghe thấy Núp hiện lên rất bình dị. Ông không tách mình khỏi nhân dân. Ở đâu có dân, ông có thể ngồi xuống nói chuyện. Gặp trẻ nhỏ, ông nói chuyện với trẻ nhỏ. Gặp người lớn, ông trò chuyện như người thân. Cái lớn của Núp không làm ông xa dân; ngược lại, càng lớn, ông càng gần dân hơn. Chính điều ấy khiến người ta nhớ ông không chỉ bằng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, mà bằng cảm giác thân thuộc, ấm áp.

Ông Ngô Thành cũng từng kể rằng trong đời sống ở chiến khu, Núp rất gương mẫu. Ông không chỉ giỏi chiến đấu, giỏi vận động đồng bào, mà còn chăm chỉ lao động sản xuất, sống nghiêm túc, cứng rắn trong nhiều việc. Sự cứng rắn ấy không phải khô khan, mà xuất phát từ trách nhiệm. Người đứng đầu, người có uy tín trong dân, nếu không gương mẫu thì khó nói được người khác. Vì vậy, Núp làm trước, sống trước, chịu khó trước, rồi lời nói của ông mới có sức nặng.

Có một kỷ niệm khác làm ông Ngô Thành nhớ mãi: khi hay tin Bác Hồ mất, Anh hùng Núp đã khóc và để tang Bác theo cách của người Ba Na. Từ núi rừng Tây Nguyên xa xôi, ông để râu tóc mọc dài suốt một trăm ngày. Đó không chỉ là nghi lễ tang tóc. Đó là cách một người con Tây Nguyên bày tỏ lòng thương nhớ Bác Hồ bằng phong tục, bằng tình cảm sâu nặng nhất của dân tộc mình.

Qua câu chuyện ấy, người nghe hiểu thêm vì sao Núp có sức cảm hóa lớn trong đồng bào Tây Nguyên. Ông yêu Bác, tin Đảng, tin cách mạng, nhưng ông không đánh mất căn cốt văn hóa của dân tộc Ba Na. Ông đem tình yêu ấy diễn đạt bằng ngôn ngữ của buôn làng, bằng phong tục của buôn làng, bằng cách sống mà đồng bào nhìn vào là hiểu ngay. Chính vì thế, Núp vừa là người của cách mạng, vừa là người của dân làng; vừa đại diện cho khí phách dân tộc Việt Nam, vừa mang rõ bản sắc của núi rừng Tây Nguyên.

Trong mắt ông Ngô Thành, Anh hùng Núp là một con người hoàn chỉnh: có chiến công, có uy tín, có tình cảm, có kỷ luật, có sự bình dị và có chiều sâu văn hóa. Nếu chỉ nhìn Núp qua chiến công đánh Pháp, ta thấy một người anh hùng. Nhưng nếu nghe những ký ức đời thường của ông Ngô Thành, ta còn thấy một người anh hùng biết sống giữa dân, biết để người dân ở Thanh Hóa xa xôi cũng thấy gần gũi, biết làm cho tên tuổi của mình không trở thành khoảng cách mà trở thành cầu nối tình cảm.

Câu chuyện “Buổi trò chuyện bên đường Thanh Hóa” vì vậy không chỉ là một kỷ niệm nhỏ trong chuyến công tác năm 1976. Nó cho thấy tầm ảnh hưởng của Anh hùng Núp đã vượt ra khỏi phạm vi Tây Nguyên. Nó cũng cho thấy vẻ đẹp rất Việt Nam của thời hậu chiến: đất nước vừa thống nhất, những con người từ nhiều vùng miền gặp nhau, nhận ra nhau qua ký ức kháng chiến, qua những câu chuyện đã nuôi dưỡng lòng yêu nước suốt nhiều năm.

Một chiếc xe hỏng bên đường có thể chỉ làm chậm một chuyến đi. Nhưng trong ký ức của ông Ngô Thành, chính lúc dừng lại ấy, hình ảnh Anh hùng Núp lại sáng lên theo cách rất đời thường. Không phải giữa diễn đàn lớn, không phải trong lễ mít tinh long trọng, mà giữa vệ đường, bên những đứa trẻ và người dân chạy đến vì mừng rỡ. Ở đó, người anh hùng của Tây Nguyên không đứng trên cao. Ông ngồi xuống giữa nhân dân, trò chuyện, lắng nghe, cười nói thân tình.

Và có lẽ chính vì thế mà Anh hùng Núp sống lâu trong lòng người. Một người anh hùng thật sự không chỉ được nhớ vì đã từng làm nên chiến công, mà còn vì khi chiến công đã đi qua, người ấy vẫn giữ được sự bình dị, nhân hậu và gần gũi với nhân dân.

Các chi tiết chính được đối chiếu từ Bảo tàng Pleiku và Báo Gia Lai: ông Ngô Thành là nguyên Phó Bí thư Tỉnh ủy, từng có thời gian gần 10 năm cận kề Anh hùng Núp; năm 1976, khi ông cùng Anh hùng Núp đi họp Trung ương, xe bị hỏng ở Thanh Hóa, người dân nhận ra Anh hùng Núp và đã có buổi trò chuyện thân mật bên đường. Báo Gia Lai cũng ghi ông Ngô Thành từng sống cùng Anh hùng Núp trong chiến khu trước năm 1975, nhận xét Núp không phải “người anh hùng của khoảnh khắc”, mà còn gương mẫu trong sinh hoạt, lao động sản xuất; khi hay tin Bác Hồ mất, Anh hùng Núp để tang Bác 100 ngày theo phong tục Ba Na.