Ông Nguyễn Văn Hùng - Ông Nguyễn Văn Hùng

Khi nhắc đến Cầu Nhe, ông Nguyễn Văn Hùng không kể như kể về một cây cầu bình thường của làng quê Hà Tĩnh. Với người dân Khánh Vĩnh Yên, Cầu Nhe là một vết thương còn ở lại giữa dòng sông. Thời gian đã đi qua hơn nửa thế kỷ, cây cầu mới đã được xây lên, đường làng đã đổi khác, nhưng một phần mố cầu cũ vẫn còn nằm đó, như chứng tích lặng im của buổi trưa ngày 15 tháng 4 năm 1968.

Theo lời ông Hùng thuật lại từ ký ức của các nhân chứng sống, hôm ấy đoàn bộ đội thuộc Tiểu đoàn 351, Trung đoàn 5 Yên Tử, Đoàn 1019, Quân khu 3, Bộ Tư lệnh thành phố Hải Phòng đang trên đường hành quân vào chiến trường miền Nam. Phần lớn họ là những người con của Hải Phòng và các tỉnh phía Bắc. Nhiều người tuổi đời còn rất trẻ, có người chưa đầy hai mươi. Họ đi qua Hà Tĩnh trên tuyến đường chi viện cho tiền tuyến, mang theo ba lô, súng đạn và niềm tin rằng mình đang đi về phía miền Nam ruột thịt.

Cầu Nhe khi ấy là điểm giao thông quan trọng. Cây cầu bắc qua sông Nhe, nằm trên địa bàn xã Vĩnh Lộc cũ, nay là xã Khánh Vĩnh Yên, huyện Can Lộc. Đây là vùng nằm giữa các tuyến giao thông huyết mạch, không xa Ngã ba Đồng Lộc, nên thường xuyên bị máy bay Mỹ đánh phá. Với bộ đội hành quân, qua được cây cầu này nghĩa là tiếp tục tiến về phía Nam. Với địch, phá được cầu, đánh trúng đội hình hành quân, là cắt một nhịp chi viện từ hậu phương ra tiền tuyến.

Trưa hôm ấy, đoàn quân đi qua Cầu Nhe theo hai tốp, di chuyển trên một cung đường dài khoảng hai trăm mét. Đó có thể là một khoảnh khắc rất bình thường trong hành quân: người đi trước, người đi sau, đội hình nối nhau qua cầu, những bàn chân trẻ bước trên con đường đầy bụi nắng miền Trung. Không ai biết rằng chỉ trong ít phút nữa, nơi đây sẽ trở thành nấm mồ chung của đồng đội.

Khoảng 12 giờ 45 phút, máy bay Mỹ phát hiện đội hình. Bom trút xuống Cầu Nhe. Tiếng nổ xé toạc buổi trưa. Cây cầu, mặt đường, bờ sông, đội hình hành quân và cả vùng đất quanh đó chìm trong khói bụi. Khi bom dội xuống, không có nhiều thời gian để tránh, cũng không có công sự kiên cố để nấp. Những người lính trẻ đang trên đường vào Nam chiến đấu đã ngã xuống ngay tại nơi họ vừa đi qua.

Cùng với 53 cán bộ, chiến sĩ của Đoàn 1019, cán bộ và dân quân địa phương tham gia ứng cứu cũng bị bom vùi lấp tại Cầu Nhe. Trong bom đạn, người dân Vĩnh Lộc vẫn lao ra hiện trường. Họ tìm người bị thương, bới đất, lật từng mảng cầu, từng khối đất đá để tìm đồng đội, tìm bộ đội. Có những thân thể còn nhận ra được. Có những người bị bom vùi sâu dưới lòng đất, dưới dòng sông Nhe, không thể đưa lên đầy đủ.

Sau trận bom, cây cầu cũ gần như không còn nguyên vẹn. Điều còn lại là những hố bom, những mảnh vỡ, một phần mố cầu và nỗi đau quá lớn đối với nhân dân địa phương. Từ một điểm giao thông, Cầu Nhe trở thành nơi yên nghỉ của những người lính chưa kịp vào tới chiến trường. Họ ra đi từ Hải Phòng, từ các tỉnh phía Bắc, mang tuổi trẻ vào Nam, nhưng đã nằm lại ở Can Lộc, Hà Tĩnh.

Nhiều năm sau chiến tranh, việc tìm kiếm hài cốt các liệt sĩ vẫn là nỗi day dứt. Theo tư liệu địa phương, năm 2003, hàng trăm người gồm lực lượng huyện đội, chính quyền và nhân dân các xã lân cận đã về Cầu Nhe để tìm kiếm. Họ khoanh vùng, ngăn sông, bới từng tấc đất, lật từng mảng bùn, từng khoảng đất ven sông với hy vọng tìm được phần còn lại của các anh. Công việc kéo dài nhiều ngày, nhưng chỉ quy tập được 27 phần hài cốt liệt sĩ.

Số còn lại vẫn nằm đâu đó trong lòng đất Cầu Nhe, dưới dòng sông Nhe hoặc trong những lớp phù sa đã bồi lấp qua thời gian. Vì vậy, chính quyền, thân nhân và nhân dân địa phương thống nhất làm một ngôi mộ chung phía trước 53 ngôi mộ gió. Những ngôi mộ ấy không chỉ để ghi tên. Chúng là cách người sống gọi các anh trở về, là nơi để thân nhân có chỗ thắp hương, là dấu hiệu rằng dù hài cốt chưa tìm đủ, các anh vẫn không bị lãng quên.

Mỗi năm, vào ngày 15 tháng 4 và dịp 27 tháng 7, người dân lại đến Nhà bia - Miếu thờ Liệt sĩ Cầu Nhe để dâng hương. Có người là thân nhân từ Hải Phòng, từ các tỉnh phía Bắc tìm về. Có người là cán bộ, học sinh, đoàn viên, cựu chiến binh. Có người không quen biết liệt sĩ nào, nhưng vẫn lặng lẽ thắp một nén nhang trước ngôi mộ chung. Khói hương bay lên giữa vùng quê yên bình hôm nay, làm người ta nhớ rằng nơi đây từng là một buổi trưa lửa đạn.

Câu chuyện ông Nguyễn Văn Hùng kể lại vì thế không phải ký ức riêng của một người, mà là ký ức của cả cộng đồng Khánh Vĩnh Yên. Đó là ký ức được truyền qua lời các nhân chứng sống, qua phần mố cầu còn lại giữa dòng sông, qua nhà bia, miếu thờ, mộ chung và 53 ngôi mộ gió. Cầu Nhe không có nhiều lời. Cầu Nhe chỉ lặng lẽ giữ lại trong lòng đất những người lính trẻ chưa kịp đi hết con đường vào Nam.

Đứng trước chứng tích ấy, người nghe hiểu rằng chiến tranh không chỉ có những trận đánh lớn được ghi bằng bản đồ và mệnh lệnh. Có những hy sinh diễn ra trong một khoảnh khắc rất ngắn, giữa một buổi trưa hành quân, trên một cây cầu nhỏ của làng quê. Nhưng chính những hy sinh ấy đã góp phần làm nên con đường chi viện cho tiền tuyến, làm nên ngày đất nước thống nhất. Ngôi mộ chung dưới chân Cầu Nhe vì thế là lời nhắc lặng thầm rằng tuổi xuân của 53 người lính đã hóa vào đất, vào sông, vào ký ức của nhân dân Hà Tĩnh và thành phố Hải Phòng.

Các chi tiết chính được đối chiếu từ Báo Tiền Phong: ông Nguyễn Văn Hùng là Chủ tịch UBND xã Khánh Vĩnh Yên; theo lời các nhân chứng sống, đoàn bộ đội hành quân qua Cầu Nhe theo hai tốp trên cung đường khoảng 200 m; ngày 15/4/1968, 53 chiến sĩ thuộc Tiểu đoàn 351, Trung đoàn 5 Yên Tử, Đoàn 1019, Quân khu 3, Bộ Tư lệnh thành phố Hải Phòng hy sinh khi bị bom Mỹ đánh trúng đội hình. Nguồn TTXVN/Báo Tin tức cho biết thêm tại Cầu Nhe còn có Chính trị viên Ban Chỉ huy Quân sự huyện Can Lộc Nguyễn Hộ và 16 dân quân địa phương hy sinh khi tham gia ứng cứu; sau chiến tranh quy tập được 27 hài cốt, số còn lại vẫn nằm trong lòng đất Cầu Nhe.