PHẠM HỒNG THÁI – TIẾNG BOM SA DIỆN VÀ KHÁT VỌNG CỨU NƯỚC

1. Người thanh niên lớn lên giữa cảnh nước mất, nhà tan

Cuối thế kỷ XIX, Việt Nam đã rơi vào ách thống trị của thực dân Pháp. Nhiều phong trào kháng chiến và các cuộc vận động yêu nước lần lượt diễn ra, nhưng đất nước vẫn chưa giành lại được độc lập. Những cuộc đàn áp, bắt bớ và sự bất bình đẳng trong xã hội khiến khát vọng tự do ngày càng thôi thúc nhiều người Việt Nam tìm kiếm con đường cứu nước.

Trong bối cảnh ấy, Phạm Hồng Thái ra đời tại Nghệ An. Tên thật của ông là Phạm Thành Tích. Nguồn tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi ông sinh ngày 14 tháng 5 năm 1895 tại làng Do Nha, nay thuộc xã Hưng Nhân, tỉnh Nghệ An. Ông là con của Huấn đạo Phạm Thành Mỹ, lớn lên trong một gia đình có truyền thống Nho học.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia+1

Tuổi trẻ của Phạm Hồng Thái diễn ra trong thời kỳ những phong trào yêu nước liên tục tìm kiếm hướng đi mới. Các thế hệ trước đã thử nhiều con đường, từ khởi nghĩa vũ trang đến vận động cải cách, từ dựa vào những lực lượng bên ngoài đến tổ chức các phong trào trong nước. Nhưng trước sức mạnh của bộ máy cai trị thuộc địa, việc tìm ra phương thức đấu tranh hiệu quả vẫn là một câu hỏi lớn.

Đối với những thanh niên như Phạm Hồng Thái, yêu nước không chỉ là tình cảm dành cho quê hương. Đó còn là nỗi trăn trở trước cảnh đồng bào mất quyền tự quyết, đất nước bị cai trị và tương lai dân tộc chưa có lối ra rõ ràng.

Trong những năm đầu thế kỷ XX, một số nhà yêu nước Việt Nam đã ra nước ngoài để tìm kiếm sự hỗ trợ, học hỏi tư tưởng mới và xây dựng tổ chức cách mạng. Trung Quốc, đặc biệt là Quảng Châu, trở thành một trong những địa điểm quan trọng của các hoạt động yêu nước Việt Nam. Nơi đây có những phong trào cách mạng Trung Quốc đang phát triển, đồng thời có cộng đồng người Việt lưu vong và các tổ chức hoạt động chống thực dân.

Phạm Hồng Thái cũng đi theo con đường ấy. Ông rời quê hương, tham gia vào mạng lưới những người yêu nước đang tìm cách đấu tranh giành độc lập cho Việt Nam.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia+1

2. Quảng Châu và con đường đấu tranh quyết liệt

Sau khi ra nước ngoài, Phạm Hồng Thái gắn bó với những người Việt Nam hoạt động cách mạng tại Trung Quốc. Ông có liên hệ với Tâm Tâm xã, một tổ chức của thanh niên yêu nước xuất hiện trong phong trào đấu tranh đầu thập niên 1920. Đây là thời kỳ các nhà cách mạng Việt Nam đang tìm kiếm phương pháp mới, trong đó có những người chủ trương dùng hành động trực tiếp để chống lại bộ máy cai trị thuộc địa.

Tuổi Trẻ Online+1

Để hiểu quyết định của Phạm Hồng Thái, cần đặt ông vào hoàn cảnh lịch sử khi ấy. Việt Nam chưa có một chính quyền độc lập của mình; nhiều hoạt động chính trị bị theo dõi, hạn chế hoặc đàn áp. Các tổ chức yêu nước hoạt động trong điều kiện khó khăn, thiếu phương tiện và thường xuyên phải đối mặt với sự truy lùng của chính quyền thuộc địa.

Trong hoàn cảnh đó, có người lựa chọn vận động chính trị, có người xây dựng tổ chức, có người tìm cách truyền bá tư tưởng độc lập dân tộc, cũng có người chọn hành động bạo động để tạo tiếng vang. Những lựa chọn ấy phản ánh sự đa dạng và cả những tranh luận trong phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Phạm Hồng Thái thuộc về lớp thanh niên tin rằng một hành động mạnh mẽ có thể làm rung chuyển dư luận và thức tỉnh tinh thần đấu tranh. Ông tham gia kế hoạch nhằm vào Martial Merlin, viên Toàn quyền Đông Dương, trong chuyến công du của người này đến Quảng Châu năm 1924.

Đây là quyết định đưa tên tuổi Phạm Hồng Thái vào một sự kiện có ảnh hưởng lớn đối với phong trào yêu nước Việt Nam thời kỳ đó.

3. Đêm Sa Diện ngày 19 tháng 6 năm 1924

Sa Diện là khu vực trên đảo thuộc Quảng Châu, Trung Quốc, nơi có các cơ sở ngoại quốc và những hoạt động ngoại giao của các nước phương Tây. Vào ngày 19 tháng 6 năm 1924, Martial Merlin có mặt tại một buổi tiệc ở khách sạn Victoria. Phạm Hồng Thái đã tìm cách tiếp cận địa điểm này và ném một quả tạc đạn vào khu vực buổi tiệc.

Tuổi Trẻ Online+2

Tiếng nổ xảy ra giữa một sự kiện có nhiều quan khách. Vụ nổ gây thương vong, nhưng mục tiêu chính là Merlin không bị tiêu diệt. Sau đó, lực lượng an ninh truy đuổi Phạm Hồng Thái.

Theo các tư liệu lịch sử, trong lúc tìm đường thoát khỏi vòng vây, Phạm Hồng Thái chạy về phía sông Châu Giang và nhảy xuống nước. Ông bị dòng nước cuốn đi và hy sinh. Sự kiện xảy ra khi ông còn rất trẻ, mới ở tuổi ngoài hai mươi.

sknc.qdnd.vn+1

Nhìn từ góc độ lịch sử, đây là một hành động mưu sát có chủ đích, được thực hiện trong bối cảnh phong trào đấu tranh chống thực dân. Không nên biến sự kiện thành một câu chuyện chỉ có những hình ảnh hào hùng, bởi đằng sau đó là một quyết định chính trị có tính bạo lực, một cuộc truy đuổi thực sự và sự mất mát của một con người.

Nhưng cũng không thể hiểu đầy đủ sự kiện nếu tách nó khỏi bối cảnh Việt Nam khi ấy. Đối với nhiều người yêu nước đầu thế kỷ XX, những phương thức đấu tranh ôn hòa hoặc vận động cải cách chưa đem lại độc lập như mong muốn. Họ tìm kiếm những hành động có khả năng gây tiếng vang, làm cho dư luận chú ý đến tình cảnh của Việt Nam dưới ách cai trị thuộc địa.

Phạm Hồng Thái đã chọn con đường quyết liệt ấy. Ông không đạt được mục tiêu trực tiếp là tiêu diệt Merlin, nhưng hành động của ông đã tạo ra một sự kiện gây chấn động dư luận ở Quảng Châu và được báo chí đương thời quan tâm.

Tuổi Trẻ Online+1

4. Vì sao tiếng bom Sa Diện trở thành một dấu mốc?

Một sự kiện lịch sử không chỉ được đánh giá qua kết quả tức thời. Đôi khi, điều khiến sự kiện được ghi nhớ là tác động của nó đối với nhận thức và tinh thần của những người sống trong cùng thời đại.

Tiếng bom Sa Diện không làm thay đổi ngay bộ máy cai trị ở Đông Dương. Merlin vẫn sống sót, còn Phạm Hồng Thái đã hy sinh. Tuy nhiên, tin tức về hành động của người thanh niên Việt Nam nhanh chóng lan truyền, trở thành chủ đề được bàn luận trong các cộng đồng người Việt yêu nước và trên báo chí tại Trung Quốc.

sknc.qdnd.vn+2

Đối với những người đang tìm đường cứu nước, sự kiện ấy mang ý nghĩa biểu tượng. Nó cho thấy có những thanh niên Việt Nam sẵn sàng chấp nhận nguy hiểm lớn để chống lại bộ máy cai trị thuộc địa. Trong hoàn cảnh mà người dân Việt Nam chưa có quyền tự quyết, hành động của Phạm Hồng Thái được một bộ phận dư luận yêu nước nhìn nhận như biểu hiện của tinh thần phản kháng mạnh mẽ.

Nhà yêu nước Phan Bội Châu đã bày tỏ niềm thương tiếc đối với Phạm Hồng Thái. Những lời điếu của ông thể hiện sự xúc động trước cái chết của người thanh niên đã hy sinh trong cuộc đấu tranh vì nước. Báo chí và các nhân vật yêu nước đương thời cũng dành sự quan tâm cho sự kiện này.

sknc.qdnd.vn

Tên tuổi Phạm Hồng Thái vì thế không chỉ được gắn với hành động tại Sa Diện, mà còn với câu hỏi lớn của lịch sử Việt Nam thời kỳ ấy: làm thế nào để một dân tộc đang bị đô hộ có thể giành lại quyền tự quyết?

Sau sự kiện Sa Diện, phong trào yêu nước Việt Nam vẫn tiếp tục phát triển theo nhiều hướng khác nhau. Các tổ chức, nhà cách mạng và thế hệ thanh niên sau đó tiếp tục tìm kiếm con đường giải phóng dân tộc. Không thể quy toàn bộ sự chuyển biến của phong trào cách mạng cho một sự kiện duy nhất, nhưng tiếng bom Sa Diện đã trở thành một trong những dấu mốc được nhắc đến khi nhìn lại tinh thần đấu tranh của người Việt Nam đầu thế kỷ XX.

5. Một ngôi mộ nơi đất khách

Sau khi Phạm Hồng Thái hy sinh, thi hài ông được mai táng tại Quảng Châu. Chính quyền cách mạng của Tôn Trung Sơn đã cho an táng ông tại khu vực Hoàng Hoa Cương, nơi có phần mộ của những người đã hy sinh trong Cách mạng Tân Hợi ở Trung Quốc. Việc một nhà yêu nước Việt Nam được an táng tại nơi ấy thể hiện sự quan tâm dành cho người đã ngã xuống trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân.

sknc.qdnd.vn+2

Hãy thử hình dung khoảng cách giữa ngôi làng ở Nghệ An và nơi an nghỉ của ông tại Quảng Châu. Một người con của Việt Nam rời quê hương với khát vọng cứu nước, rồi nằm lại trên đất khách khi tuổi đời còn quá trẻ. Ông không thể trở về để chứng kiến những thay đổi của đất nước, cũng không thể biết được con đường đấu tranh mà mình theo đuổi sẽ tiếp tục phát triển như thế nào.

Nhưng sự hy sinh của ông không khiến tên tuổi bị chìm vào quên lãng. Ngôi mộ tại Hoàng Hoa Cương trở thành một địa chỉ lịch sử, nhắc nhở những người đến viếng về mối liên hệ giữa phong trào yêu nước Việt Nam và các phong trào cách mạng ở châu Á trong những thập niên đầu thế kỷ XX.

Đối với lịch sử Việt Nam, ngôi mộ ấy còn mang một ý nghĩa đặc biệt: người con của đất Nghệ An đã nằm lại nơi đất khách, nhưng ký ức về ông vẫn thuộc về quê hương và dân tộc.

6. Nhìn lại người anh hùng bằng sự thấu hiểu lịch sử

Khi nhắc đến Phạm Hồng Thái, người ta thường nhớ đến tiếng bom Sa Diện và sự hy sinh của ông. Tuy nhiên, nghiên cứu lịch sử đòi hỏi chúng ta nhìn nhân vật trong toàn bộ bối cảnh, không chỉ bằng cảm xúc mà còn bằng sự thận trọng trước tư liệu.

Các nghiên cứu gần đây đã tiếp cận thêm hồ sơ lưu trữ của Pháp, các tài liệu bằng chữ Hán và chữ Nôm, cũng như những bài viết đương thời liên quan đến vụ việc. Những tài liệu này giúp làm rõ hơn diễn biến của sự kiện và cách các bên nhìn nhận hành động của Phạm Hồng Thái.

Tuổi Trẻ Online+1

Việc khảo cứu như vậy không làm giảm đi lòng yêu nước của nhân vật. Trái lại, nó giúp chúng ta hiểu sâu hơn vì sao một thanh niên lại đi đến lựa chọn quyết liệt như thế, những mục tiêu mà ông theo đuổi là gì và sự kiện đã được nhìn nhận ra sao trong hoàn cảnh lịch sử đương thời.

Phạm Hồng Thái là nhà yêu nước hy sinh trong cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp. Hành động của ông phản ánh một khuynh hướng đấu tranh bạo động trong phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX. Khi đánh giá nhân vật, cần phân biệt giữa việc ghi nhận khát vọng độc lập của ông với việc xem xét khách quan phương thức đấu tranh mà ông đã lựa chọn.

Đó cũng là cách học lịch sử có trách nhiệm: không thần thoại hóa nhân vật, không tùy tiện thêm thắt những lời nói hoặc suy nghĩ không được ghi chép, đồng thời không quên bối cảnh đã tạo nên quyết định của họ.

7. Khát vọng độc lập vượt qua một đời người

Phạm Hồng Thái hy sinh năm 1924, khi con đường giành độc lập của Việt Nam còn nhiều gian nan. Ông không được sống đến ngày Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, càng không thể chứng kiến ngày đất nước thống nhất vào năm 1975.

Khoảng cách giữa cuộc đời ngắn ngủi của ông và những mốc son ấy nhắc chúng ta rằng lịch sử được tạo nên bởi sự tiếp nối của nhiều thế hệ. Một người có thể chỉ đóng góp trong một thời điểm, một sự kiện hoặc một giai đoạn, nhưng khát vọng mà họ theo đuổi có thể tiếp tục được những người đến sau gìn giữ và phát triển bằng những phương thức khác nhau.

Tiếng bom Sa Diện là một sự kiện cụ thể, không phải nguyên nhân duy nhất dẫn đến những chuyển biến sau này của cách mạng Việt Nam. Nhưng nó đã trở thành biểu tượng của tinh thần phản kháng và khát vọng thoát khỏi ách thống trị trong một thời kỳ đầy biến động.

Nhìn lại Phạm Hồng Thái hôm nay, điều còn đọng lại không chỉ là sự táo bạo của một hành động hay nỗi tiếc thương trước một cuộc đời dang dở. Đó còn là câu chuyện về một thế hệ thanh niên không chấp nhận thân phận mất nước, sẵn sàng dấn thân vào những con đường mà họ tin có thể đưa dân tộc đến tự do.

Lịch sử không chỉ được viết bằng những chiến thắng cuối cùng. Lịch sử còn được tạo nên bởi những bước đi đầu tiên, những lựa chọn đầy rủi ro và những con người dám hành động trong hoàn cảnh mà tương lai vẫn còn mờ mịt.

Phạm Hồng Thái đã trở thành một phần của dòng lịch sử ấy. Ông ra đi trên dòng Châu Giang, nhưng tên tuổi vẫn được lưu giữ trong ký ức dân tộc, như lời nhắc về khát vọng độc lập của những người Việt Nam đi trước.