PHẠM HỮU LẦU – NGƯỜI LÃNH ĐẠO TIỀN BỐI KIÊN TRUNG CỦA ĐỒNG THÁP

Phạm Hữu Lầu – người chiến sĩ cộng sản kiên trung, sinh ra từ vùng đất sen hồng Đồng Tháp – là một trong những nhân vật như vậy. Ông không phải vị tướng chỉ huy những trận đánh lớn, nhưng lại là “kiến trúc sư thầm lặng” của phong trào cách mạng Nam Bộ. Từ một thanh niên bình dị, ông trở thành cán bộ lãnh đạo trong các tổ chức cộng sản đầu tiên, rồi giữ những trọng trách của Xứ ủy Nam Bộ trong thời kỳ cam go nhất.

Cuộc đời ông là hành trình của một chiến sĩ dâng hiến trọn đời cho lý tưởng, của một trí tuệ bền bỉ qua thử thách, của một trái tim yêu dân đến mức quên mình.

Cuộc đời ông mở ra trong bối cảnh đất nước chìm trong ách thực dân, nông dân Sa Đéc lầm than trong sưu thuế, bắt lính, áp bức. Tuổi thơ của ông gắn với con rạch nhỏ Hòa An, những buổi theo mẹ ra đồng, theo cha đi làm thợ, chứng kiến người dân bị cai lính đánh đập, những tiếng khóc trong mùa thu thuế.

Dù ham học, ông chỉ học hết lớp 3 rồi nghỉ vì gia cảnh khó khăn – nhưng trong chính hoàn cảnh thiếu thốn ấy, ông lại có cơ hội tiếp xúc với nhiều người dân lao động, những người thấm đẫm tinh thần phản kháng và yêu nước. Từ nhỏ, ông đã tích cực tham gia việc chung: tổ chức lễ tang cho người nghèo, giúp sửa nhà, dựng lại mái ngói cho gia đình bị bão.

Tháng 8/1926, tại chợ Cao Lãnh diễn ra lễ truy điệu cụ Phan Châu Trinh – sự kiện lan rộng khắp Nam Bộ. Thanh niên Phạm Hữu Lầu đã tham gia tích cực, lần đầu tiên tiếp xúc với các tư tưởng dân chủ tiến bộ. Sự kiện ấy như thắp sáng “ngọn đuốc” trong tâm trí chàng thanh niên mới 20 tuổi: muốn thay đổi quê hương, muốn vùng lên khỏi cảnh lầm than.

BƯỚC VÀO PHONG TRÀO CÁCH MẠNG – NHỮNG NĂM THÁNG SỤC SÔI (1927 – 1931)

Mùa thu năm 1927, với tinh thần nhiệt huyết cách mạng cùng sự năng nổ và thông minh, đồng chí Phạm Hữu Lầu được kết nạp vào Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Không lâu sau, đồng chí được giao làm Chi hội trưởng – người đứng đầu chi hội đầu tiên của Hội tại Cao Lãnh. Dưới sự lãnh đạo của đồng chí, phong trào đấu tranh chống áp bức tại địa phương phát triển mạnh mẽ, uy tín của Hội được nâng cao, và đến tháng 6/1929, Chi hội đã có hơn 40 hội viên.

Tháng 10/1929, đồng chí Ung Văn Khiêm kết nạp Phạm Hữu Lầu vào An Nam Cộng sản Đảng. Chỉ một tháng sau, tháng 11/1929, Chi bộ An Nam Cộng sản Đảng đầu tiên ở ấp Hòa Lợi (làng Hòa An) được thành lập và đồng chí được bầu làm Bí thư. Cuối năm 1929, theo sự phân công của Đảng, đồng chí tham gia phong trào “vô sản hóa” tại Đềpô xe lửa Dĩ An, trực tiếp sống và hoạt động cùng công nhân. Với uy tín và khả năng vận động, đồng chí cùng Nguyễn Đức Thiệu đã truyền bá chủ nghĩa cộng sản, giúp thành lập Chi bộ Đảng và Công hội đỏ của xí nghiệp.

Ngày 7/11/1929, tại Khánh Hội (Sài Gòn), Đại hội đại biểu An Nam Cộng sản Đảng do đồng chí Châu Văn Liêm chủ trì đã bầu Ban Chấp hành Trung ương lâm thời gồm 5 người; Phạm Hữu Lầu là một trong năm thành viên của cơ quan lãnh đạo này.

Sau Hội nghị hợp nhất Đảng tại Hương Cảng, ngày 8/2/1930, khi các đại biểu trở về nước, Ban Chấp hành Trung ương lâm thời của Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập với sự tham gia của đồng chí Phạm Hữu Lầu. Ngày 24/2/1930, theo đề nghị của Đông Dương Cộng sản Liên đoàn, Ban Chấp hành Trung ương lâm thời ra Nghị quyết chấp nhận tổ chức này gia nhập Đảng. Việc đồng chí Phạm Hữu Lầu – người Nam Kỳ duy nhất trong cơ quan lãnh đạo cao nhất của Đảng lúc bấy giờ – tham gia Trung ương cho thấy vị thế và tinh thần cách mạng đáng trân trọng của đồng chí.

Trong thời gian giữ cương vị Ủy viên Trung ương lâm thời (2/1930 – 7/1930), Phạm Hữu Lầu đã có những đóng góp quan trọng cho phong trào cách mạng ở Nam Kỳ và quê hương Sa Đéc. Mặc dù chính quyền thực dân tìm mọi cách đàn áp phong trào, tháng 4/1930, dưới sự chỉ đạo của đồng chí và Ban Chấp ủy lâm thời ở Nam Kỳ, nhân dân Cao Lãnh đã tổ chức thành công các cuộc biểu tình lớn nhân ngày 1/5/1930. Ngày 1/5 có hơn 700 nông dân từ các xã Bình Thành, Tân Phú, Tân Thạnh, An Phong tham gia; đến ngày 3/5 tổng số người biểu tình lên đến hơn 4.000. Trước sức mạnh quần chúng, chính quyền buộc phải nhượng bộ: Quận trưởng Cao Lãnh Nguyễn Quang Tường ký giấy cho hoãn thuế thân hai tháng và trả tự do cho những người thiếu thuế bị bắt; sau đó Thống đốc Nam Kỳ Cờrôtême phải đình thuế toàn Nam Kỳ trong hai tháng.

Đầu tháng 5/1930, đồng chí ra Hà Nội tham dự Hội nghị Trung ương, nhưng hội nghị không thể tiến hành do nhiều ủy viên bị địch bắt. Quay về Sài Gòn, đồng chí thống nhất cùng các đồng chí khác sẽ tổ chức họp tại Hương Cảng vào đầu tháng 7/1930. Tháng 7/1930, theo triệu tập của Ban Thường vụ Trung ương lâm thời, đồng chí Phạm Hữu Lầu đại diện bộ phận Trung ương ở Nam Kỳ ra Bắc dự họp trù bị. Ngày 24/7/1930, trên đường đi họp, dù đã hết sức cảnh giác, đồng chí vẫn bị mật thám Pháp bắt giữ – một tổn thất nặng nề đối với phong trào cách mạng.

Nhận biết vai trò quan trọng của đồng chí, thực dân Pháp tìm mọi cách dụ dỗ, mua chuộc và tra tấn nhằm khai thác cơ sở Đảng. Tuy nhiên, trước mọi thủ đoạn tàn bạo, Phạm Hữu Lầu vẫn giữ trọn khí tiết của người cộng sản. Không khuất phục được ý chí ấy, kẻ thù đã kết án đồng chí tù chung thân, phát lưu và đày ra Côn Đảo.

“TRƯỜNG ĐẢNG CÔN ĐẢO” – NƠI RÈN LUYỆN Ý CHÍ THÉP (1931–1936)

Giữa năm 1931, đồng chí Phạm Hữu Lầu bị thực dân Pháp đưa ra giam giữ tại Nhà tù Côn Đảo. Tại đây, trong Banh II, đồng chí bị giam chung với một số cán bộ cao cấp của Đảng, trong đó có đồng chí Hạ Bá Cang (Hoàng Quốc Việt) – khi ấy cũng là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương. Trong thời gian bị giam cầm, Phạm Hữu Lầu cùng các đồng chí Lương Khánh Thiện, Nguyễn Văn Cừ, Hoàng Quốc Việt và Phạm Văn Đồng đã tích cực tham gia lãnh đạo phong trào đấu tranh trong tù. Các đồng chí phối hợp chặt chẽ để đoàn kết các xu hướng chính trị, tổ chức đấu tranh đòi cải thiện điều kiện sinh hoạt, yêu cầu thực hiện chế độ dành cho tù chính trị, bảo vệ an toàn cho cán bộ, đồng thời duy trì các lớp học văn hóa và lý luận nhằm bồi dưỡng, rèn luyện đội ngũ cán bộ cách mạng.

Đến năm 1936, trước sức ép đấu tranh ngày càng mạnh mẽ của nhân dân trong nước, Chính phủ Mặt trận Nhân dân Pháp buộc phải thi hành chính sách ân xá đối với một số lượng lớn tù chính trị. Trong danh sách những người được trả tự do có đồng chí Phạm Hữu Lầu.

THỜI KỲ CÔNG KHAI – BÍ MẬT (1936–1945)

Ra tù trở về đất liền, đồng chí Phạm Hữu Lầu nhanh chóng nối lại liên lạc với tổ chức Đảng và được phân công tham gia Ban Cán sự Đảng của báo Dân chúng (“Le Peuple”) tại Sài Gòn. Tận dụng điều kiện hoạt động hợp pháp, đồng chí tích cực vận động quần chúng đấu tranh đòi các quyền tự do, dân chủ.

Ngày 28/11/1937, trong cuộc mít tinh do nhóm Dân chúng tổ chức tại rạp Thành Xương với hơn ba nghìn người tham dự, đồng chí Phạm Hữu Lầu đã lên diễn thuyết, gây tiếng vang lớn. Nhận thấy uy tín ngày càng cao của đồng chí trong quần chúng, thực dân Pháp coi đồng chí là “phần tử nguy hiểm” và ra lệnh trục xuất khỏi Sài Gòn, đưa về quản thúc tại Cao Lãnh. Trở lại quê hương, đồng chí lập tức bắt liên lạc với cơ sở cách mạng địa phương, tổ chức các phong trào đòi tự do dân chủ, cải thiện dân sinh, vận động chữ ký hưởng ứng phong trào “Đông Dương đại hội”, đồng thời phát triển các tổ chức quần chúng và xây dựng lực lượng đảng viên. Không chỉ dừng ở Cao Lãnh, đồng chí còn mở rộng hoạt động sang nhiều tỉnh khác, vẫn duy trì sinh hoạt trong nhóm Dân chúng và thường xuyên trở lại Sài Gòn gửi bài cho báo.

Tháng 9/1939, khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, chính quyền thuộc địa ở Đông Dương thủ tiêu tất cả những quyền lợi mà nhân dân đã giành được trong phong trào dân chủ 1936–1939, đồng loạt truy bắt các đảng viên hoạt động công khai. Ngày 29/9/1939, khi hay tin phần lớn đồng chí trong nhóm Dân chúng bị bắt, Phạm Hữu Lầu liền đến Rạch Giá tìm cách liên lạc với các cơ sở cũ để gây dựng phong trào. Trong lúc đang dạy trẻ ở địa phương nhằm che mắt mật thám, đồng chí bị thực dân Pháp bắt và giải về Sài Gòn. Tại phiên tòa phúc thẩm ngày 27/7/1940, đồng chí bị kết án 5 năm tù giam và 10 năm lưu đày biệt xứ.

Ngày 27/11/1940, đồng chí bị đày ra Côn Đảo lần thứ hai. Cùng chuyến tù có nhiều chiến sĩ cách mạng như Nguyễn Văn Tạo, Nguyễn An Ninh, Dương Bạch Mai, Võ Công Tồn, Lê Duẩn, Vũ Đình Hiếu… Tất cả bị giam tại Banh III, nơi thực dân Pháp thực hiện chính sách khủng bố vô cùng tàn bạo. Dù phải chịu đựng đòn roi và bệnh tật, đồng chí Phạm Hữu Lầu vẫn giữ vững tinh thần người cộng sản, hăng hái học tập và giúp đỡ đồng chí, đồng đội. Đặc biệt, đồng chí đóng góp tích cực cùng bác Tôn Đức Thắng và đồng chí Phạm Hùng trong công tác cứu tế tù nhân, góp phần bảo vệ sự sống cho nhiều chiến sĩ cách mạng. Đồng chí cũng tham gia dạy tiếng Việt cho bạn tù và học tiếng Khơme từ họ, qua đó tăng cường tình đoàn kết cách mạng Việt – Khmer cùng đấu tranh chống thực dân.

Năm 1945, Cách mạng Tháng Tám thắng lợi. Ngày 23/9/1945, phái đoàn của Ủy ban Hành chính Nam Bộ đã cử tàu ra Côn Đảo đón hơn 2.000 tù chính trị trở về đất liền, trong số đó có đồng chí Phạm Hữu Lầu.

GIỮ NHIỀU TRỌNG TRÁCH SAU NĂM 1945 – NGƯỜI KIẾN TRÚC PHONG TRÀO NAM BỘ

Tháng 10/1945, đồng chí Phạm Hữu Lầu được Đảng cử giữ chức Bí thư Tỉnh ủy Sa Đéc (nay thuộc Đồng Tháp). Trong bối cảnh kháng chiến chống thực dân Pháp còn muôn vàn gian khổ, với bản lĩnh của người chiến sĩ đã từng trải qua tù đày và tinh thần cách mạng sôi nổi của tuổi trẻ, đồng chí luôn nỗ lực hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ được giao.

Từ tháng 10/1945 đến tháng 10/1954, đồng chí đảm nhiệm nhiều trọng trách: Bí thư Tỉnh ủy Sa Đéc; Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính tỉnh Sa Đéc; Khu ủy viên, Phó Bí thư Khu ủy Khu 8 phụ trách Ban Kiểm tra; Bí thư Tỉnh ủy Mỹ Tho; Ủy viên Ủy ban Kháng chiến Hành chính Nam Bộ kiêm Giám đốc Sở Công an Nam Bộ và phụ trách thêm Sở Thương binh – Xã hội. Trên mọi cương vị, đồng chí đều thể hiện tinh thần quyết đoán, trách nhiệm và sự tận tụy đối với phong trào kháng chiến.

Sau khi Hiệp định Genève về Đông Dương được ký kết năm 1954, tình hình miền Nam có nhiều biến chuyển, Bộ Chính trị chủ trương điều chỉnh phương hướng công tác xây dựng Đảng tại đây. Tháng 10/1954, Hội nghị thành lập Xứ ủy Nam Bộ được triệu tập và đồng chí Phạm Hữu Lầu được bầu giữ chức Phó Bí thư Xứ ủy. Từ năm 1954 đến cuối năm 1956, trụ sở Xứ ủy đặt tại Sài Gòn và đồng chí Lầu trực tiếp sống, hoạt động bí mật tại đây. Cuối năm 1956, trước yêu cầu mới của cách mạng, Xứ ủy chuyển trụ sở sang Phnom Pênh (Campuchia). Sau Hội nghị Xứ ủy Nam Bộ lần thứ hai tại Phnom Pênh, đồng chí Lê Duẩn được điều ra miền Bắc nhận nhiệm vụ mới, đồng chí Phạm Hữu Lầu được giao quyền Bí thư Xứ ủy, tiếp tục gánh vác trọng trách lãnh đạo phong trào cách mạng ở Nam Bộ.

CUỐI ĐỜI – MỘT NGỌN LỬA RA ĐI, MỘT NGỌN LỬA ĐỂ LẠI

Giữa lúc công cuộc cách mạng của nhân dân miền Nam đang ở thời điểm gay go quyết liệt nhất, vì bệnh nặng đồng chí Phạm Hữu Lầu đã mất ngày 16/12/1959 tại Campuchia.

Năm 1985, tỉnh Đồng Tháp đưa hài cốt ông về quê hương – nơi ông đã dành cả cuộc đời chiến đấu. Ngày 10/5/2024, Bộ Chính trị Việt Nam công nhận ông là “Lãnh đạo tiền bối tiêu biểu của Đảng và cách mạng Việt Nam” – sự ghi nhận muộn nhưng hoàn toàn xứng đáng.

TÊN ÔNG SỐNG MÃI VỚI QUÊ HƯƠNG

Năm 1976, Tỉnh uỷ Đồng Tháp quyết định thành lập Trường Đảng, lấy tên Phạm Hữu Lầu (người cộng sản kiên trung, lãnh đạo phong trào cách mạng tỉnh Sa Đéc, nay thuộc Đồng Tháp). Ngày 24/03/1995, UBND tỉnh Đồng Tháp ban hành Quyết định số 06/QĐ-UB hợp nhất Trường Đảng Phạm Hữu Lầu và Trường Hành chính tỉnh thành Trường Chính trị tỉnh Đồng Tháp.

Nguồn, Trích dẫn từ

-https://www.hcmcpv.org.vn/tin-tuc/nhung-cong-hien-cua-dong-chi-pham-huu-lau-voi-cach-mang-viet-nam-1491879651

-https://thinhvuongvietnam.com/Content/pham-huu-lau---nguoi-con-uu-tu-cua-que-huong-dong-thap-47239