Phạm Luận – người Tiểu đội trưởng giữ chợ Đồng Xuân đến viên đạn cuối

Phạm Luận (1909–1947), quê ở Cự Khê, Thanh Oai, Hà Nội, là Tiểu đội trưởng tự vệ chiến đấu tại khu Đồng Xuân trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến. Ông có gia đình và con nhỏ, lớn tuổi hơn nhiều chiến sĩ trong đơn vị, nhưng vẫn trực tiếp đứng ở vị trí nguy hiểm nhất để bảo vệ khu phố.

Tháng 11/1946, trước nguy cơ chiến tranh lan rộng, Mặt trận Hà Nội và Liên khu I gấp rút bố trí lực lượng bảo vệ khu Đồng Xuân. Đây là vị trí yết hầu, nối khu phố cổ với thành Cửa Bắc và đầu cầu Long Biên. Khoảng 1.000 cán bộ, chiến sĩ thuộc Vệ quốc đoàn, công an xung phong, tự vệ công nhân và tự vệ các phố được tổ chức thành nhiều trận địa.

Tiểu đội do Phạm Luận chỉ huy giữ khẩu trung liên tại số nhà 31 Hàng Đậu. Cùng ông có người em rể Hoàng Xuân Phương, một công nhân sửa chữa ô tô. Tờ mờ sáng 19/12/1946, tự vệ và nhân dân dựng chướng ngại vật ở ngã ba Hồng Phúc – Hàng Đậu, dùng những đoạn đường ray tàu điện chôn giữa lòng đường để cản xe cơ giới.

Tối 19/12, cuộc chiến đấu bảo vệ Hà Nội bùng nổ. Từ Cửa Bắc và Cửa Đông, quân Pháp cùng xe tăng tìm cách tiến lên đầu cầu Long Biên. Khi đội hình xe gặp trận địa chông sắt tại ngã ba Hàng Đậu – Hồng Phúc, Phạm Luận và đồng đội nổ súng. Hơn 10 quân đối phương vừa rời xe bị tiêu diệt; một xe tăng khác tiến đến số 49 Hàng Đậu trúng mìn và bốc cháy.

Sau nhiều tuần giao tranh, ngày 14/2/1947, quân Pháp mở cuộc tấn công lớn vào khu Đồng Xuân, quyết đánh bật Trung đoàn Thủ Đô khỏi Liên khu I. Từ mờ sáng, máy bay oanh tạc trận địa; pháo 75 mm và cối 81 mm từ bên kia sông bắn vào Hàng Mã, Hàng Chiếu và Lò Rèn.

Ở hướng Hàng Giấy, xe tăng và bộ binh tiến tới ngã ba Đồng Xuân – Hàng Khoai. Chúng bị chặn bởi trận địa ở góc chợ, đồng thời hứng làn đạn từ khẩu trung liên do Phạm Luận điều khiển trên gác hai nhà số 2 Đồng Xuân. Đợt tiến công đầu tiên bị đẩy lui, nhưng nhiều chiến sĩ bảo vệ khu chợ đã hy sinh.

Khoảng 9 giờ sáng, đối phương tổ chức đợt tấn công thứ hai dữ dội hơn. Sau khi phát hiện vị trí khẩu trung liên tại số 2 Đồng Xuân, một trung đội bộ binh vòng từ ngõ Hàng Khoai 3 đánh thọc sườn. Phạm Luận vẫn kiên cường bám trụ, tiếp tục chiến đấu để ngăn đội hình đối phương tiến sâu. Ông hy sinh ngay bên khẩu súng khi đạn đã bắn hết.

Trong trận Đồng Xuân, 15 cán bộ, chiến sĩ của khu vực đã ngã xuống. Sự chống trả quyết liệt của họ góp phần bảo vệ đội hình Trung đoàn Thủ Đô trước khi đơn vị thực hiện cuộc rút quân lịch sử khỏi Liên khu I đêm 17/2/1947.

Đồng đội nhớ Phạm Luận là người khiêm nhường và luôn thương những chiến sĩ trẻ. Ông từng nói mình đã có vợ con và lớn tuổi, còn các đồng đội trẻ mà hy sinh thì quá đáng tiếc. Câu nói giản dị ấy cho thấy vì sao người Tiểu đội trưởng luôn nhận phần nguy hiểm về mình.

Sau 69 năm nằm lại gần chùa Huyền Thiên, hài cốt liệt sĩ Phạm Luận được tìm thấy và đưa về an nghỉ tại quê hương Cự Khê. Câu chuyện của ông là một lát cắt ít được nhắc tới trong 60 ngày đêm Hà Nội khói lửa: một người chồng, người cha bình dị đã chiến đấu đến viên đạn cuối cùng để giữ từng ngôi nhà, góc phố của Thủ đô.