PHẠM NGỌC THẢO – NGƯỜI ĐI GIỮA LÒNG ĐỊCH

Trong lịch sử tình báo cách mạng Việt Nam, Phạm Ngọc Thảo là một trường hợp đặc biệt. Ông không hoạt động từ phía sau chiến tuyến, mà được giao một nhiệm vụ đầy hiểm nguy: ở lại miền Nam sau Hiệp định Genève năm 1954, thâm nhập sâu vào bộ máy chính quyền Sài Gòn, từng bước tiếp cận những vị trí có ảnh hưởng để phục vụ nhiệm vụ tình báo chiến lược và tác động vào hoạt động của đối phương. Gần một thập niên hoạt động đơn tuyến trong lòng địch, ông sống dưới một thân phận khác, giữa những mối quan hệ và vị trí luôn tiềm ẩn nguy cơ bị phát hiện.

Phạm Ngọc Thảo, bí danh Lê Minh, Chín Thảo, sinh ngày 14/2/1922 tại Long Xuyên, An Giang, trong một gia đình Công giáo có truyền thống yêu nước. Cách mạng Tháng Tám năm 1945 mở ra bước ngoặt trong cuộc đời người thanh niên ấy. Ông tham gia giành chính quyền tại Sài Gòn, sau đó bước vào cuộc kháng chiến ở Nam Bộ. Năm 1946, ông được cử học Trường Võ bị Trần Quốc Tuấn ở Sơn Tây; sau khi tốt nghiệp khóa đầu tiên, ông trở lại miền Nam chiến đấu.

Một trong những dấu mốc sớm cho thấy năng lực của Phạm Ngọc Thảo là thời gian ông tham gia công tác tình báo ở Nam Bộ. Cuối năm 1947, ông được giao làm Trưởng phòng Mật vụ Nam Bộ, tổ chức tình báo đầu tiên của cách mạng ở Nam Bộ. Năm 1949, ông chuyển sang làm Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 410, trực tiếp tham gia nhiều trận đánh lớn ở Khu 9. Trong quá trình công tác, ông được những cán bộ lãnh đạo cách mạng đánh giá cao về sự mưu trí, dũng cảm và khả năng xử lý tình huống.

Năm 1954, sau khi Hiệp định Genève được ký kết, Phạm Ngọc Thảo nhận nhiệm vụ ở lại miền Nam và hoạt động trong lòng địch. Đây là một nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm bởi ông phải hoạt động đơn tuyến, không có một mạng lưới đồng đội thường xuyên bên cạnh. Theo tư liệu của Tổng cục II – Bộ Quốc phòng, Trung ương giao ông thâm nhập vào những vị trí trọng yếu của chính quyền Sài Gòn, từng bước gây dựng vị thế và lòng tin để thực hiện nhiệm vụ tình báo chiến lược.

Để thực hiện nhiệm vụ, Phạm Ngọc Thảo từng bước xây dựng vị trí trong bộ máy chính quyền Sài Gòn. Ông được “đồng hóa” vào hàng ngũ đối phương và đảm nhiệm nhiều chức vụ, trong đó có những vị trí quan trọng ở địa phương. Tháng 11/1960, ông được bổ nhiệm làm Tỉnh trưởng Kiến Hòa, nay là tỉnh Bến Tre, với quân hàm Trung tá. Chính vị trí này tạo điều kiện để ông tiếp cận nhiều nguồn thông tin về hoạt động quân sự, chính trị của đối phương và đồng thời có khả năng tác động trực tiếp đến một số hoạt động của chính quyền và quân đội Sài Gòn tại địa phương.

Thời gian làm Tỉnh trưởng Kiến Hòa là một trong những giai đoạn đáng chú ý nhất trong hoạt động của Phạm Ngọc Thảo. Theo các tư liệu của TTXVN và Báo Quân đội nhân dân, ông đã ký quyết định thả hơn 2.000 tù chính trị, trong đó có nhiều cán bộ cách mạng; đồng thời tìm cách làm lệch hướng hoặc hạn chế tác động của một số cuộc hành quân, càn quét của đối phương tại Bến Tre. Những hoạt động này góp phần bảo toàn lực lượng cách mạng và tạo điều kiện để phong trào cách mạng ở địa phương tiếp tục phát triển.

Phạm Ngọc Thảo còn được giao một nhiệm vụ mang tính “tình báo hành động”. Theo tư liệu của Tổng cục II – Bộ Quốc phòng, ông không chỉ thu thập tin tức mà còn tìm cách tác động vào những mâu thuẫn trong nội bộ chính quyền Sài Gòn, làm suy yếu khả năng thực hiện các kế hoạch của đối phương và tạo ra những biến động có lợi cho cách mạng. Từ năm 1963 đến 1965, ông liên quan đến một loạt biến động chính trị và các cuộc đảo chính tại miền Nam. Đây là nét đặc biệt trong phương thức hoạt động của ông: vừa nắm tin tức, vừa tìm cách tác động trực tiếp vào đối phương từ bên trong.

Sau những biến động chính trị đầu năm 1965, Phạm Ngọc Thảo bị chính quyền Sài Gòn truy bắt. Tổ chức yêu cầu ông rời khỏi Sài Gòn để bảo toàn lực lượng, nhưng ông vẫn quyết định ở lại tiếp tục hoạt động. Cuối cùng, ông bị bắt. Những ngày cuối cùng của cuộc đời diễn ra trong cảnh bị giam giữ và tra tấn. Theo hồ sơ của Tổng cục II – Bộ Quốc phòng, dù bị địch tra tấn rất dã man, ông vẫn không khai nhận thân phận và nhiệm vụ của mình. Đặc biệt, đến khi hy sinh, đối phương vẫn không biết ông là một cán bộ tình báo cách mạng.

Ngày 17/7/1965, Phạm Ngọc Thảo hy sinh tại Sài Gòn, khi mới 43 tuổi. Một cuộc đời hoạt động đặc biệt khép lại trong bí mật: người chiến sĩ tình báo đã sống nhiều năm dưới thân phận của đối phương, đảm nhiệm những vị trí quan trọng trong chính quyền Sài Gòn nhưng giữ kín thân phận thực sự của mình cho đến phút cuối. Nhiều năm sau khi ông hy sinh, hồ sơ về những hoạt động đặc biệt của ông mới dần được công bố rộng rãi.

Ngày 30/8/1995, Chủ tịch nước truy tặng Phạm Ngọc Thảo danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân; ông đồng thời được truy phong quân hàm Đại tá Quân đội nhân dân Việt Nam và được công nhận là liệt sĩ. Trước đó, những đóng góp của ông đã được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý. Việc truy tặng sau 30 năm kể từ ngày hy sinh cũng cho thấy tính chất đặc biệt của nhiệm vụ mà ông từng thực hiện: nhiều chiến công chỉ có thể được làm rõ khi những hồ sơ hoạt động bí mật được giải mật và công bố.

Điểm đặc biệt nhất trong câu chuyện Phạm Ngọc Thảo có lẽ nằm ở sự cô độc của người hoạt động đơn tuyến. Những người lính ngoài mặt trận có đồng đội bên cạnh, còn người tình báo hoạt động trong lòng địch phải giữ kín cả thân phận với những người xung quanh. Mỗi chức vụ, mỗi mối quan hệ và mỗi quyết định đều có thể trở thành một mắt xích của nhiệm vụ hoặc cũng có thể dẫn tới nguy cơ bị phát hiện. Các tư liệu của Tổng cục II – Bộ Quốc phòng nhấn mạnh đây là một nhiệm vụ đặc biệt, trong đó ông phải “chui sâu, leo cao” vào những vị trí trọng yếu của đối phương và hoạt động độc lập trong thời gian dài.

Phạm Ngọc Thảo vì thế không chỉ được nhớ đến với những chức vụ ông từng đảm nhiệm trong chính quyền Sài Gòn, mà quan trọng hơn là nhiệm vụ phía sau những chức vụ ấy. Đằng sau một Tỉnh trưởng Kiến Hòa là một cán bộ tình báo cách mạng; đằng sau những hoạt động chính trị phức tạp là một người đang thực hiện nhiệm vụ chiến lược; và đằng sau thân phận mà đối phương nhìn thấy là một con người đã lựa chọn con đường hoạt động bí mật cho đến khi hy sinh. Chính sự đối lập giữa “vỏ bọc” và “thân phận thật” khiến câu chuyện của ông trở thành một lát cắt đặc biệt của lịch sử tình báo Việt Nam.

Nhiều thập niên sau ngày ông hy sinh, tên tuổi Phạm Ngọc Thảo vẫn được nhắc lại trong các tư liệu về lịch sử Tình báo Quốc phòng Việt Nam. Năm 2025, Tổng cục II – Bộ Quốc phòng khánh thành Nhà tưởng niệm Đại tá Phạm Ngọc Thảo, tiếp tục lưu giữ và giới thiệu về cuộc đời, sự nghiệp của ông. Báo Quân đội nhân dân đánh giá ông là một trong những cán bộ tình báo có nhiều đóng góp đặc biệt, góp phần xây dựng truyền thống của lực lượng tình báo quốc phòng