PHẠM NGŨ LÃO – DANH TƯỚNG TỪ LÀNG PHÙ ỦNG

Phạm Ngũ Lão sinh năm Ất Mão 1255 tại làng Phù Ủng, huyện Đường Hào, lộ Hồng Châu, vùng đất thuộc Hưng Yên ngày nay. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác nhận ông xuất thân từ một gia đình bình dân và trưởng thành trong thời kỳ vương triều Trần đang phải chuẩn bị đối phó với sức ép ngày càng lớn của đế quốc Mông Cổ và sau đó là nhà Nguyên. Quê hương Phù Ủng ngày nay thuộc xã Phạm Ngũ Lão, tỉnh Hưng Yên; tại đây vẫn còn đền thờ và hệ thống di tích gắn với việc tưởng niệm ông.

Thời niên thiếu của Phạm Ngũ Lão gắn với câu chuyện được nhiều thế hệ người Việt biết đến. Theo những tư liệu được lưu truyền, một lần Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn đi qua vùng Phù Ủng, quân lính thấy một người thanh niên đang ngồi bên đường đan sọt. Mặc cho đoàn quân đi tới, người thanh niên vẫn ngồi nguyên tại chỗ. Quân lính dùng giáo đâm vào đùi nhưng ông dường như không nhận ra vì đang tập trung suy nghĩ việc lớn. Trần Quốc Tuấn thấy lạ, hỏi chuyện rồi nhận ra khả năng của người thanh niên và đưa ông về dưới quyền mình.

Câu chuyện “đan sọt” trở thành một trong những giai thoại quen thuộc nhất về Phạm Ngũ Lão. Tuy nhiên, khi tiếp cận dưới góc độ lịch sử, không nên tự bổ sung những cuộc đối thoại, suy nghĩ hay tình tiết không được nguồn tư liệu ghi nhận. Phần cốt lõi của câu chuyện được lưu truyền nhằm giải thích việc một người xuất thân bình dân ở Phù Ủng được Trần Quốc Tuấn phát hiện, thu nhận và từ đó bước vào con đường quân sự.

Việc Phạm Ngũ Lão được Hưng Đạo Vương trọng dụng diễn ra trong bối cảnh nhà Trần đặc biệt chú trọng tìm kiếm và sử dụng người có năng lực. Dưới quyền Trần Quốc Tuấn có nhiều nhân vật xuất thân khác nhau như Yết Kiêu, Dã Tượng và Phạm Ngũ Lão. Trong số đó, Phạm Ngũ Lão về sau trở thành một tướng lĩnh giữ những chức vụ quan trọng của triều đình.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận Phạm Ngũ Lão là người có công lớn trong hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên năm 1285 và 1288. Khi cuộc xâm lược lần thứ hai diễn ra đầu năm 1285, Đại Việt đứng trước một tình thế rất khó khăn. Quân Nguyên do Thoát Hoan chỉ huy từ phía bắc tiến xuống, trong khi lực lượng của Toa Đô từ phía nam tìm cách tiến lên để phối hợp.

Trong những tháng đầu của cuộc chiến, quân Trần phải chủ động rút khỏi nhiều vị trí, kể cả kinh thành Thăng Long, nhằm bảo toàn lực lượng. Triều đình và quân đội liên tục cơ động trong khi quân Nguyên tìm cách truy kích. Khi đối phương gặp khó khăn về hậu cần và lực lượng bị phân tán, quân Trần chuyển sang phản công.

Phạm Ngũ Lão tham gia trong lực lượng dưới quyền Trần Quốc Tuấn. Các chiến dịch phản công tại Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết và nhiều địa bàn khác từng bước làm thay đổi cục diện. Toa Đô tử trận, đạo quân của Thoát Hoan phải rút về phía bắc. Đến giữa năm 1285, cuộc tiến công lần thứ hai của quân Nguyên thất bại.

Nhưng nguy cơ chiến tranh vẫn chưa kết thúc. Cuối năm 1287, nhà Nguyên tiếp tục đưa quân vào Đại Việt. Lần này, quân xâm lược tổ chức cả lực lượng đường bộ, đường thủy và một đoàn thuyền vận tải lớn nhằm giải quyết vấn đề hậu cần. Triều đình nhà Trần tiếp tục giao Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn giữ vai trò thống lĩnh quan trọng trong cuộc chiến.

Sau khi đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ bị Trần Khánh Dư đánh tại Vân Đồn, quân Nguyên lâm vào tình trạng thiếu lương thực. Đến đầu năm 1288, chúng buộc phải rút khỏi Đại Việt. Đạo thủy quân của Ô Mã Nhi bị đánh bại tại Bạch Đằng ngày 9 tháng 4 năm 1288, còn lực lượng bộ binh của Thoát Hoan rút theo đường phía bắc và liên tục bị quân Trần đánh chặn.

Trong cuộc rút lui ấy, Phạm Ngũ Lão được ghi nhận tham gia lực lượng truy kích quân Nguyên. Những hoạt động của các đạo quân nhà Trần trên tuyến biên giới góp phần khiến cuộc rút quân của đối phương gặp nhiều khó khăn. Cuộc chiến kết thúc với thất bại của cuộc xâm lược lần thứ ba của nhà Nguyên.

Sau các cuộc kháng chiến chống Nguyên, sự nghiệp quân sự của Phạm Ngũ Lão vẫn tiếp tục trong nhiều năm. Ông phục vụ qua nhiều đời vua Trần và tham gia những hoạt động quân sự nhằm bảo vệ biên giới phía nam, phía tây của Đại Việt. Sử liệu ghi nhận ông nhiều lần được giao cầm quân và lập công.

Phạm Ngũ Lão từng giữ chức Điện súy, một chức vụ quân sự quan trọng của triều Trần, vì vậy sử sách còn gọi ông là Phạm Điện súy. Đây cũng là cách sử gia Ngô Sĩ Liên nhắc đến ông trong Đại Việt sử ký toàn thư. Việc một người không xuất thân từ hoàng tộc trở thành tướng lĩnh giữ chức vụ cao trong quân đội cho thấy vị trí mà Phạm Ngũ Lão đạt được trong bộ máy quân sự thời Trần.

Cuộc đời Phạm Ngũ Lão còn có mối quan hệ đặc biệt với gia đình Hưng Đạo Vương. Ông được Trần Quốc Tuấn tin dùng và về sau trở thành con rể của Hưng Đạo Vương. Tuy nhiên, điều quan trọng khi tìm hiểu nhân vật không chỉ nằm ở quan hệ gia đình mà ở quá trình một người xuất thân ngoài hoàng tộc từng bước trở thành tướng lĩnh của triều đình thông qua hoạt động quân sự.

Bên cạnh võ nghiệp, Phạm Ngũ Lão còn được sử sách nhắc đến với tư cách một người có học. Ngô Sĩ Liên từng viết rằng học vấn của Hưng Đạo Vương thể hiện trong bài hịch, còn học vấn của Phạm Điện súy thể hiện trong câu thơ, cho thấy các danh tướng nhà Trần không chỉ biết việc binh. Nhận xét này được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn lại khi giới thiệu về ông.

Tác phẩm nổi tiếng nhất gắn với Phạm Ngũ Lão là bài thơ chữ Hán “Thuật hoài”, thường được dịch là “Tỏ lòng”. Bài thơ chỉ có bốn câu nhưng đã được lưu truyền qua nhiều thế kỷ. Trong đó, Phạm Ngũ Lão nói đến người làm trai cầm ngang ngọn giáo bảo vệ non sông, đến sức mạnh của quân đội nhà Trần và món nợ công danh mà bản thân vẫn thấy chưa hoàn thành.

Khi đọc “Thuật hoài”, cần đặt tác phẩm trong hệ thống quan niệm của tầng lớp trí thức và võ tướng thời trung đại. “Công danh” trong bài thơ không đơn giản mang nghĩa tìm kiếm địa vị cá nhân theo cách hiểu hiện đại, mà gắn với lý tưởng lập công, thực hiện trách nhiệm của người làm trai và phụng sự triều đình, đất nước trong quan niệm của thời đại.

Phạm Ngũ Lão sống qua một giai đoạn dài của triều Trần. Khi ông sinh ra năm 1255, Đại Việt vừa trải qua thời kỳ đầu phải đối diện với quân Mông Cổ. Khi ông trưởng thành, đất nước bước vào hai cuộc chiến lớn năm 1285 và 1287–1288. Sau chiến tranh, ông tiếp tục phục vụ trong quân đội qua nhiều năm dưới các triều vua kế tiếp.

Tháng 11 năm 1320, Phạm Ngũ Lão qua đời, hưởng thọ 65 tuổi. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn sử liệu cho biết khi ông mất, vua Trần Minh Tông nghỉ chầu năm ngày để tưởng nhớ. Việc này phản ánh vị trí của Phạm Ngũ Lão trong hàng ngũ tướng lĩnh nhà Trần sau một thời gian dài phục vụ triều đình.

Sử gia và học giả các thời sau cũng để lại những ghi chép về ông. Ngô Sĩ Liên nhắc tới Phạm Ngũ Lão khi bàn về học vấn của các danh tướng nhà Trần. Đến thế kỷ XVIII, Lê Quý Đôn có lời nhận xét về phẩm chất và phong thái của ông. Đây là những đánh giá của các sử gia hậu thế và cần được hiểu là nhận định của người viết sử, không phải lời tự thuật của chính Phạm Ngũ Lão.

Tại quê hương Phù Ủng, ký ức về vị tướng nhà Trần được duy trì qua hệ thống di tích và lễ hội. Đền Phù Ủng hiện là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia trên địa bàn xã Phạm Ngũ Lão, tỉnh Hưng Yên. Cổng thông tin địa phương xác nhận đây là một trong bốn di tích cấp quốc gia hiện có trên địa bàn xã.

Hằng năm, người dân địa phương tổ chức lễ hội để tưởng niệm Phạm Ngũ Lão. Ngày 27 tháng 2 năm 2026, tức ngày 11 tháng Giêng âm lịch, tại đền Phù Ủng đã diễn ra lễ dâng hương và khai hội tưởng niệm 751 năm ngày Tướng quân Phạm Ngũ Lão ra quân đánh giặc giữ nước. Những nghi lễ ấy cho thấy việc tưởng nhớ nhân vật vẫn được cộng đồng quê hương duy trì sau hơn bảy thế kỷ.

Ngày nay, tên Phạm Ngũ Lão còn được đặt cho nhiều đường phố, trường học và địa danh trên cả nước. Ngay tại quê hương Hưng Yên, từ năm 2025 đã có đơn vị hành chính mang tên xã Phạm Ngũ Lão, trong đó bao gồm vùng Phù Ủng gắn với quê hương và đền thờ ông.

Khi tìm hiểu Phạm Ngũ Lão, cần phân biệt giữa phần sử liệu có thể xác nhận với những giai thoại được bồi đắp qua nhiều thế kỷ. Những dữ kiện cơ bản khá rõ ràng: ông sinh năm 1255 tại Phù Ủng; trở thành tướng dưới quyền Trần Quốc Tuấn; tham gia các cuộc kháng chiến chống Nguyên; tiếp tục cầm quân dưới triều Trần; giữ chức vụ quân sự cao; có thơ văn còn lưu truyền và mất năm 1320.

Từ làng Phù Ủng đến những chiến trường của Đại Việt cuối thế kỷ XIII, cuộc đời Phạm Ngũ Lão kéo dài qua nhiều thập niên phục vụ trong quân đội nhà Trần. Những gì còn lại về ông hôm nay không chỉ là câu chuyện người thanh niên đan sọt bên đường, mà còn là một quá trình lâu dài của một võ tướng tham gia chiến tranh, đảm nhiệm trọng trách quân sự và để lại dấu vết trong cả sử học lẫn văn học.

Hơn bảy thế kỷ sau khi Phạm Ngũ Lão qua đời, đền Phù Ủng vẫn còn, bài “Thuật hoài” vẫn được đọc và tên ông vẫn hiện diện trong đời sống xã hội. Tìm hiểu nhân vật bằng những nguồn tư liệu đáng tin cậy giúp hậu thế nhìn rõ hơn một con người của thời Trần: từ xuất thân bình dân ở vùng Hồng Châu, bước vào hàng ngũ quân đội, trải qua những cuộc chiến bảo vệ Đại Việt và dành phần lớn cuộc đời cho hoạt động quân sự dưới một triều đại có nhiều biến động của lịch sử thế kỷ XIII – XIV.