Phạm Phú Thứ

Lịch sử triều Nguyễn trong buổi giao thời đầy biến động, khi đất nước đứng trước họa xâm lăng và khủng hoảng nội tại, đã sản sinh ra những nhân vật có tư duy tiên phong, dám đối diện với thực tế và đề xướng canh tân. Phạm Phú Thứ (1821 – 1883), tự Giới Trực, hiệu Giá Viên, là một trong những đại diện tiêu biểu nhất của phái cải cách thời kỳ này, một vị quan thanh liêm, tài năng với tầm nhìn vượt xa thế kỷ. Phạm Phú Thứ sinh ra tại Quảng Nam, vùng đất nổi tiếng với truyền thống hiếu học và tinh thần khẳng khái. Ông đỗ Hoàng giáp (Đệ nhị giáp Tiến sĩ) vào năm 1847 dưới triều vua Thiệu Trị. Với trí tuệ mẫn tiệp, kiến thức uyên thâm, ông nhanh chóng thăng tiến qua nhiều chức vụ quan trọng từ địa phương đến trung ương, trải qua các triều vua Thiệu Trị, Tự Đức và Kiến Phúc. Dù giữ nhiều trọng trách như Thượng thư Bộ Hộ, Thượng thư Bộ Lại và Tổng đốc các tỉnh lớn, Phạm Phú Thứ luôn giữ thái độ thận trọng, liêm khiết và lấy dân làm gốc. Ông không chỉ là một nhà hành chính giỏi mà còn là một học giả uyên bác, để lại nhiều tác phẩm có giá trị về lịch sử, địa lý và kinh tế. Bước ngoặt lớn nhất trong sự nghiệp và tư tưởng của Phạm Phú Thứ chính là hai lần ông được triều đình cử làm Chánh sứ sang nước ngoài. Đặc biệt, chuyến đi Pháp và Tây Ban Nha (1863 – 1864) với nhiệm vụ bang giao đã mở ra cho ông một cánh cửa mới về thế giới. Tận mắt chứng kiến sự phát triển vượt bậc của khoa học kỹ thuật, công nghiệp và tổ chức xã hội phương Tây, Phạm Phú Thứ nhận ra sự lạc hậu sâu sắc của đất nước. Ông không chỉ nhìn mà còn ghi chép, thu thập tài liệu, sách vở và các mẫu vật công nghiệp. Về nước, ông đã dâng lên triều đình bản tấu "Tây hành nhật ký" và những bản điều trần khẩn thiết, đề xuất một loạt các biện pháp canh tân toàn diện: Về Kỹ thuật: Đề nghị mở xưởng đóng tàu, mua sắm máy móc, học tập kỹ thuật chế tạo vũ khí hiện đại. Về Kinh tế: Chủ trương khai thác mỏ, phát triển công thương nghiệp, mở mang giao thương với nước ngoài. Về Giáo dục: Nhấn mạnh việc học chữ Nôm để phổ cập tri thức trong dân gian và mở trường dạy các môn khoa học kỹ thuật phương Tây. Tư tưởng của ông thể hiện một tầm nhìn chiến lược—nhận thức rõ rằng, muốn giữ nước thì phải tự cường, và tự cường phải bắt đầu từ việc học tập và ứng dụng khoa học công nghệ. Khi làm Tổng đốc Hải An (Hải Dương và An Quảng), ông đã thực hiện nhiều chính sách có lợi cho dân sinh: Khuyến khích khai hoang và đắp đê để phát triển nông nghiệp. Chú trọng phát triển mỏ than Hòn Gai, đặt nền móng cho ngành khai khoáng hiện đại. Mở trường học và khuyến khích học tập. Tuy nhiên, những đề nghị cải cách táo bạo của ông, cùng với các nhà canh tân khác như Nguyễn Trường Tộ, đã không được triều đình Tự Đức tiếp nhận một cách triệt để do sự bảo thủ và tư tưởng "bế quan tỏa cảng" nặng nề. Mặc dù vậy, tư tưởng của Phạm Phú Thứ đã gieo mầm cho những thế hệ yêu nước sau này. Di sản lớn nhất của ông là bộ sách “Khâm định Việt sử thông giám cương mục” mà ông là một trong những người tham gia biên soạn, và các công trình phiên dịch, ghi chép về kỹ thuật phương Tây. Tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì sự tồn vong của dân tộc đã khắc họa nên hình ảnh một Phạm Phú Thứ vĩ đại, một nhà tư tưởng cải cách tiên phong mà lịch sử mãi mãi ghi nhận.