Phạm Tuân – Từ bầu trời lửa đạn đến khoảng không vũ trụ

Trong lịch sử hiện đại Việt Nam, có những con người mà cuộc đời của họ gắn liền với những cột mốc đặc biệt của dân tộc. Phạm Tuân là một trong những con người như thế – người lính không quân bước ra từ chiến tranh, chinh phục bầu trời khói lửa, rồi vươn xa hơn nữa, trở thành người Việt Nam và người châu Á đầu tiên bay vào vũ trụ.

Phạm Tuân sinh ngày 14 tháng 2 năm 1947 tại xã Trà Giang, tỉnh Thái Bình (nay thuộc tỉnh Hưng Yên), trong một gia đình nông dân thuần hậu vùng đồng bằng Bắc Bộ. Tuổi thơ của ông gắn với ruộng đồng, với những năm tháng đất nước còn chìm trong chiến tranh, thiếu thốn và gian khổ. Chính từ môi trường ấy đã hun đúc nên ở ông tinh thần chịu đựng bền bỉ, ý chí vượt khó và lòng yêu nước sâu sắc.

Năm 1965, khi mới 18 tuổi, Phạm Tuân nhập ngũ và được tuyển chọn vào binh chủng Không quân Nhân dân Việt Nam – một lực lượng còn rất non trẻ nhưng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong cuộc chiến bảo vệ miền Bắc. Hai năm sau, ông được cử sang Liên Xô đào tạo tại Trường Phi công quân sự, chính thức trở thành phi công tiêm kích của Trung đoàn 921 “Sao Đỏ”. Từ đây, con đường binh nghiệp của Phạm Tuân gắn chặt với những trận không chiến khốc liệt trên bầu trời Tổ quốc.

Trong những năm chiến tranh chống Mỹ ác liệt, Phạm Tuân tham gia trực tiếp chiến đấu bảo vệ vùng trời miền Bắc. Ông là một trong số ít phi công được lựa chọn huấn luyện bay đêm, một nhiệm vụ cực kỳ khó khăn, đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao, bản lĩnh thép và khả năng phối hợp chính xác tuyệt đối với lực lượng dẫn đường mặt đất. Đây chính là lực lượng nòng cốt chuẩn bị cho nhiệm vụ đánh chặn pháo đài bay B-52 – loại máy bay chiến lược hiện đại bậc nhất của không quân Hoa Kỳ lúc bấy giờ.

Đỉnh cao trong sự nghiệp chiến đấu của Phạm Tuân là đêm 27 tháng 12 năm 1972, trong chiến dịch “Điện Biên Phủ trên không”. Từ sân bay dã chiến Yên Bái, chiếc MiG-21 của ông cất cánh trong đêm tối, áp dụng chiến thuật “đi thấp – kéo cao” để tránh radar địch. Vượt qua vòng vây của các tiêm kích hộ tống F-4, Phạm Tuân tiếp cận tốp B-52 ở cự ly rất gần – chỉ khoảng 2 đến 3 km – rồi phóng liền hai quả tên lửa không đối không. Chỉ vài giây sau, một chiếc B-52 khổng lồ nổ tung trên bầu trời phía Tây Hà Nội.

Đó là lần đầu tiên trong lịch sử, một máy bay B-52 bị bắn rơi từ trên không bởi tiêm kích. Phạm Tuân trở về hạ cánh an toàn, mang theo một chiến công có ý nghĩa đặc biệt, góp phần quan trọng vào thắng lợi chung của quân và dân ta trong chiến dịch lịch sử tháng 12 năm 1972. Ngay sáng hôm sau, ông nhận được điện khen của Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Năm 1973, Phạm Tuân được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân khi mới mang quân hàm Thượng úy.

Nhưng hành trình của Phạm Tuân không dừng lại ở bầu trời chiến tranh. Sau ngày đất nước hòa bình, ông tiếp tục học tập, rèn luyện và được lựa chọn cho một nhiệm vụ hoàn toàn mới – bay vào vũ trụ. Năm 1979, trong khuôn khổ chương trình Interkosmos của Liên Xô, Phạm Tuân được tuyển chọn vào đội bay quốc tế. Đây là sự ghi nhận đặc biệt đối với trình độ, bản lĩnh và uy tín của Không quân Nhân dân Việt Nam trên trường quốc tế.

Ngày 23 tháng 7 năm 1980, từ sân bay vũ trụ Baikonur, Phạm Tuân cùng nhà du hành vũ trụ Liên Xô Viktor Gorbatko bay vào không gian trên tàu Soyuz 37, trở thành người Việt Nam và người châu Á đầu tiên chinh phục vũ trụ. Trong 7 ngày 20 giờ 42 phút trên quỹ đạo, ông đã thực hiện hàng loạt thí nghiệm khoa học, nghiên cứu sinh học trong môi trường không trọng lực, trồng bèo hoa dâu, chụp ảnh Việt Nam từ không gian và thực hiện tổng cộng 142 vòng bay quanh Trái Đất.

Chuyến bay ấy không chỉ mang ý nghĩa khoa học, mà còn là biểu tượng cho khát vọng vươn lên của một dân tộc vừa bước ra từ chiến tranh, khẳng định vị thế và trí tuệ Việt Nam với bạn bè thế giới. Phạm Tuân không “đi ké” vũ trụ, như một số lời đồn, mà là phi công điều khiển thực thụ, giữ vai trò lái phụ, chịu trách nhiệm vận hành và giám sát nhiều thông số kỹ thuật quan trọng của con tàu.

Sau này, Phạm Tuân tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong Quân đội Nhân dân Việt Nam, giữ quân hàm Trung tướng Không quân, từng là Phó Chủ nhiệm về Chính trị, Chủ nhiệm Tổng cục Công nghiệp Quốc phòng và Chủ tịch Ngân hàng Thương mại Cổ phần Quân đội. Ông là người Việt Nam đầu tiên được phong danh hiệu Anh hùng ba lần, bởi hai quốc gia: Việt Nam và Liên Xô.

Cuộc đời Phạm Tuân là hành trình hiếm có: từ cánh bay giữa bom đạn chiến tranh đến chuyến du hành ngoài không gian, từ người lính trẻ xuất thân nông dân đến biểu tượng trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng Việt Nam. Đó không chỉ là câu chuyện của một cá nhân xuất chúng, mà còn là câu chuyện của cả một thế hệ sẵn sàng hy sinh, dấn thân để Tổ quốc được độc lập, để dân tộc được ngẩng cao đầu giữa bầu trời và vũ trụ bao la.