Phạm Vấn – Đệ nhất công thần của khởi nghĩa Lam Sơn

Trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đầu thế kỷ XV, bên cạnh Bình Định vương Lê Lợi và những danh thần, danh tướng nổi tiếng như Nguyễn Trãi, Lê Lai, Lê Sát, Nguyễn Xí…, còn có nhiều vị tướng đã âm thầm đồng hành cùng nghĩa quân qua những năm tháng gian khổ nhất. Phạm Vấn là một trong những người như thế. Ông là một trong những tướng lĩnh tham gia khởi nghĩa ngay từ buổi đầu, nhiều lần cùng Lê Lợi vượt qua những thời khắc hiểm nghèo và về sau được triều Lê xếp vào hàng công thần bậc nhất.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Phạm Vấn quê ở làng Nguyễn Xá, huyện Lương Giang, vùng đất nay thuộc Thanh Hóa. Năm sinh của ông chưa được xác định rõ. Điều được sử sách ghi nhận là ông nằm trong số 18 người tham dự Hội thề Lũng Nhai – những người cùng Lê Lợi kết nghĩa, quyết tâm đứng lên chống lại ách đô hộ của nhà Minh.

Phạm Vấn là một trong những danh tướng của Khởi nghĩa Lam Sơn.

Hội thề Lũng Nhai là một dấu mốc quan trọng của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Trong buổi đầu dựng cờ, lực lượng của Lê Lợi còn ít, vũ khí và lương thực thiếu thốn, trong khi quân Minh có ưu thế lớn về quân số và trang bị. Tham gia cuộc khởi nghĩa vào thời điểm ấy đồng nghĩa với việc chấp nhận đối mặt với vô vàn hiểm nguy. Phạm Vấn vẫn lựa chọn đứng dưới lá cờ Lam Sơn và gắn bó với Lê Lợi trong suốt chặng đường chiến đấu.

Những năm đầu khởi nghĩa là khoảng thời gian đặc biệt gian nan. Nghĩa quân nhiều lần bị quân Minh bao vây, phải di chuyển giữa núi rừng Thanh Hóa để bảo toàn lực lượng. Có lúc lương thực cạn kiệt, quân sĩ mệt mỏi, tình thế tưởng như không thể vượt qua. Trong những hoàn cảnh ấy, Phạm Vấn luôn ở bên Lê Lợi, cùng các tướng lĩnh tìm cách phá vòng vây và giữ vững tinh thần quân sĩ.

Một trong những chiến công sớm của Phạm Vấn diễn ra tại Bồ Mộng năm 1420. Khi quân Minh tiến vào Mường Thôi nhằm đánh nghĩa quân Lam Sơn, Phạm Vấn cùng Nguyễn Lý và Lý Triện được giao nhiệm vụ chặn đánh. Các tướng phối hợp với lực lượng chủ lực của Lê Lợi tổ chức mai phục tại Bồ Mộng, lợi dụng địa hình và vị trí cao để bất ngờ tiến công. Quân Minh bị đánh bại, nhiều binh lính bị tiêu diệt.

Trận Bồ Mộng tuy không phải trận đánh lớn nhất của khởi nghĩa Lam Sơn nhưng có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình trưởng thành của nghĩa quân. Qua những trận đánh như vậy, tài năng và bản lĩnh của Phạm Vấn dần được khẳng định.

Năm 1422, nghĩa quân Lam Sơn lại rơi vào tình thế nguy hiểm. Quân Minh liên kết với lực lượng Ai Lao, chia quân bao vây nghĩa quân từ nhiều phía tại Khôi Huyện. Lê Lợi hiểu rằng quân Lam Sơn đã rơi vào thế hiểm nghèo, chỉ có cách quyết chiến mới có thể mở đường sống.

Trong thời khắc ấy, Phạm Vấn cùng nhiều tướng lĩnh như Lý Triện, Lê Hướng, Lê Lĩnh, Lê Hào dẫn quân xông ra phá vòng vây. Nghĩa quân chiến đấu quyết liệt, đánh tan lực lượng đối phương và giành được thắng lợi quan trọng. Chiến công này không chỉ giúp nghĩa quân thoát khỏi tình thế nguy cấp mà còn chứng minh tinh thần chiến đấu kiên cường của những người theo Lê Lợi từ buổi đầu.

Năm 1423, nghĩa quân Lam Sơn rút về núi Chí Linh. Quân Minh bao vây, nguồn lương thực ngày càng cạn kiệt. Trong hoàn cảnh khó khăn ấy, Phạm Vấn vẫn ở bên cạnh Lê Lợi, động viên quân sĩ giữ vững ý chí. Sự kiên trì của những tướng lĩnh trung thành như ông góp phần giúp nghĩa quân vượt qua giai đoạn tưởng chừng có thể bị tiêu diệt.

Sau thời gian tạm hòa hoãn với quân Minh để củng cố lực lượng, năm 1424, nghĩa quân Lam Sơn chuyển hướng chiến lược vào Nghệ An. Đây là bước ngoặt lớn của cuộc khởi nghĩa. Từ một lực lượng phải chiến đấu trong vùng núi Thanh Hóa, nghĩa quân từng bước mở rộng địa bàn hoạt động và tiến về phía Bắc.

Trong những trận đánh ở Trà Lân và Khả Lưu, Phạm Vấn tiếp tục được Lê Lợi tin tưởng giao nhiệm vụ chỉ huy. Tại Bồ Lạp, quân Minh tổ chức đánh cả phía trước lẫn phía sau nhằm bao vây nghĩa quân. Phạm Vấn cùng các tướng Lam Sơn chiến đấu quyết liệt, góp phần phá vỡ thế bao vây của đối phương.

Sau đó, tại Khả Lưu, nghĩa quân tiếp tục tổ chức một trận đánh lớn. Quân Minh có lực lượng đông và dựa vào hệ thống thành lũy, nhưng nghĩa quân Lam Sơn đã chủ động dụ địch ra khỏi vị trí phòng thủ rồi tổ chức mai phục. Phạm Vấn cùng nhiều tướng lĩnh khác xông vào đội hình quân Minh, khiến đối phương tổn thất nặng nề và phải rút về thành Nghệ An.

Thắng lợi ở Trà Lân và Khả Lưu tạo ra bước chuyển lớn cho nghĩa quân Lam Sơn. Nhiều vùng đất lần lượt hưởng ứng hoặc quy thuận, lực lượng của Lê Lợi ngày càng mạnh. Từ đây, cuộc khởi nghĩa không còn chỉ là một cuộc chiến đấu cầm cự mà từng bước trở thành một cuộc tổng phản công quy mô lớn.

Đến năm 1427, cuộc khởi nghĩa bước vào giai đoạn quyết định. Quân Lam Sơn bao vây Đông Quan, trong khi quân Minh từ phương Bắc đưa viện binh sang cứu nguy. Sau thất bại của đạo quân Liễu Thăng tại Chi Lăng, lực lượng Thôi Tụ và Hoàng Phúc tiếp tục tìm cách tiến về Xương Giang.

Lê Lợi giao cho Phạm Vấn cùng Lê Khôi mang quân tiếp ứng cho Lê Sát đang bao vây quân Minh ở Xương Giang. Phạm Vấn còn được giao nhiệm vụ đóng quân ở bên ngoài thành Đông Quan nhằm cô lập quân Minh, ngăn chúng liên lạc và hỗ trợ cho các cánh quân khác.

Ông đã hoàn thành nhiệm vụ được giao. Quân Lam Sơn tiếp tục giành thắng lợi lớn ở Xương Giang, đánh tan lực lượng viện binh của nhà Minh. Sau những thất bại liên tiếp, Vương Thông ở Đông Quan buộc phải chấp nhận giảng hòa và rút quân về nước.

Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn kết thúc thắng lợi. Sau gần một thập kỷ chiến đấu, đất nước thoát khỏi ách đô hộ của nhà Minh và giành lại nền độc lập.

Khi luận công ban thưởng, triều đình nhà Lê đặc biệt ghi nhận những người đã theo Lê Lợi từ buổi đầu. Tháng 2 năm 1428, Phạm Vấn được xếp vào hàng công thần đứng đầu. Ông được phong nhiều chức tước quan trọng và được giao những trọng trách lớn trong triều đình.

Năm 1429, khi nhà Lê ban biển ngạch công thần cho 93 người, Phạm Vấn đứng đầu nhóm được phong Huyện thượng hầu – bậc cao nhất trong hệ thống phong thưởng khi ấy. Cùng nhóm này có Đỗ Sát và Phạm Văn Xảo. Vị trí đó cho thấy triều đình đánh giá rất cao những đóng góp của Phạm Vấn đối với sự nghiệp khởi nghĩa Lam Sơn và việc xây dựng triều Lê sơ.

Không chỉ có công trên chiến trường, Phạm Vấn còn được giao giữ những chức vụ cao trong triều đình. Ông từng được thăng lên Nhập nội kiểm hiệu Bình chương quân quốc trọng sự, giữ vai trò Tể phụ, đứng đầu hàng quan lại văn võ.

Trong bài chế phong tặng, vua Lê Lợi ca ngợi Phạm Vấn là người ngay thẳng, có tiết tháo, quyết đoán và nhiều mưu lược. Những lời ấy phản ánh khá rõ hình ảnh của một vị tướng đã được thử thách qua nhiều năm chiến đấu và được nhà vua tin tưởng.

Điều đáng quý ở Phạm Vấn là ông không chỉ xuất hiện trong những trận đánh lớn mà còn đồng hành với Lê Lợi từ những ngày đầu vô cùng gian khổ. Từ Lũng Nhai, Bồ Mộng, Khôi Huyện, Chí Linh đến Trà Lân, Khả Lưu và Xương Giang, ông đã trải qua nhiều thử thách, nhiều lần đứng trước hiểm nguy cùng nghĩa quân.

Phạm Vấn vì thế là một trong những biểu tượng của lớp tướng lĩnh Lam Sơn đã góp phần biến một cuộc khởi nghĩa ban đầu còn nhỏ bé thành phong trào đấu tranh rộng lớn, cuối cùng đánh bại quân Minh và giành lại độc lập cho Đại Việt.

Tên tuổi của ông có thể không phổ biến bằng một số danh tướng khác của khởi nghĩa Lam Sơn, nhưng vị trí của Phạm Vấn trong sử sách cho thấy ông là một nhân vật đặc biệt quan trọng. Ông là người của những năm tháng gian khổ, của những trận chiến quyết liệt và của lòng trung thành bền bỉ với Lê Lợi.

Từ người tham dự Hội thề Lũng Nhai đến vị Tể phụ đứng đầu triều đình, cuộc đời Phạm Vấn là hành trình gắn liền với sự nghiệp đánh đuổi quân Minh và dựng nên triều Lê. Những chiến công của ông góp phần làm nên thắng lợi của khởi nghĩa Lam Sơn, còn phẩm chất tận trung và tài năng quân sự của ông trở thành một phần đáng nhớ trong lịch sử dân tộc.