PHẠM VĂN ĐỒNG – NGƯỜI HỌC TRÒ XUẤT SẮC CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH

Trong lịch sử cách mạng Việt Nam thế kỷ XX, Phạm Văn Đồng là một trong những nhà lãnh đạo tiêu biểu, một nhà ngoại giao xuất sắc và là người học trò gần gũi, trung thành của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Hơn 70 năm hoạt động cách mạng, từ những ngày đầu đấu tranh chống thực dân Pháp cho đến khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, cuộc đời ông gắn liền với những chặng đường quan trọng nhất của dân tộc.

Phạm Văn Đồng sinh ngày 1/3/1906 tại xã Đức Tân, huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Từ khi còn trẻ, ông đã sớm tiếp xúc với tư tưởng cách mạng và lựa chọn con đường đấu tranh giành độc lập cho dân tộc.

Năm 1925, khi mới 19 tuổi, Phạm Văn Đồng ra Quảng Châu, Trung Quốc, tham dự lớp huấn luyện chính trị do Nguyễn Ái Quốc tổ chức. Tại đây, ông được tiếp cận với tư tưởng cách mạng và được kết nạp vào Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội. Những bài học từ Nguyễn Ái Quốc đã có ảnh hưởng sâu sắc đến con đường hoạt động cách mạng của Phạm Văn Đồng sau này.

Trở về nước, ông hoạt động tại Sài Gòn, tham gia Kỳ bộ Thanh niên Nam Kỳ và Tổng bộ Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội. Nhưng con đường cách mạng của người thanh niên Quảng Ngãi nhanh chóng bị thực dân Pháp phát hiện.

Tháng 7/1929, Phạm Văn Đồng bị bắt, bị kết án 10 năm tù và đày ra Côn Đảo.

Những năm tháng trong nhà tù thực dân là một thử thách khắc nghiệt. Nhưng nhà tù không thể khuất phục được ý chí của người thanh niên cách mạng. Sau khi được trả tự do năm 1936, ông tiếp tục hoạt động, từng bước trở lại với phong trào cách mạng.

Năm 1940, tại Côn Minh, Trung Quốc, Phạm Văn Đồng gặp lại Nguyễn Ái Quốc và được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Một năm sau, ông cùng Nguyễn Ái Quốc trở về Cao Bằng, tham gia xây dựng căn cứ địa cách mạng Cao-Bắc-Lạng.

Đây là giai đoạn đặc biệt quan trọng trong cuộc đời Phạm Văn Đồng. Từ một người thanh niên hoạt động cách mạng, ông ngày càng trưởng thành về tư duy chính trị và năng lực tổ chức, trở thành một trong những cán bộ quan trọng của cách mạng Việt Nam.

Tháng 8/1945, tại Đại hội Quốc dân Tân Trào, Phạm Văn Đồng được bầu vào Ủy ban Giải phóng dân tộc. Khi Cách mạng Tháng Tám thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, ông được cử giữ chức Bộ trưởng Bộ Tài chính trong Chính phủ lâm thời.

Những ngày đầu của nước Việt Nam độc lập là một thời kỳ vô cùng khó khăn. Chính quyền cách mạng còn non trẻ phải đối mặt với nạn đói, nạn dốt, những khó khăn về tài chính và nguy cơ xâm lược trở lại của thực dân Pháp. Trong hoàn cảnh ấy, Phạm Văn Đồng cùng các nhà lãnh đạo của Chính phủ phải vừa xây dựng chính quyền mới, vừa bảo vệ nền độc lập vừa giành được.

Năm 1946, ông được giao trọng trách làm Trưởng đoàn Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tham dự Hội nghị Fontainebleau tại Pháp để đàm phán với Chính phủ Pháp.

Đó là một nhiệm vụ ngoại giao vô cùng khó khăn. Việt Nam vừa giành được độc lập, nhưng nền độc lập ấy đang đứng trước những thử thách lớn. Phạm Văn Đồng phải đối thoại với phía Pháp trong bối cảnh tương quan lực lượng bất lợi, đồng thời kiên quyết bảo vệ những lợi ích căn bản của dân tộc.

Sau đó, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ, ông được cử làm đặc phái viên của Trung ương Đảng và Chính phủ tại Nam Trung Bộ. Trong những năm kháng chiến, Phạm Văn Đồng tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách, từng bước trở thành một trong những nhà lãnh đạo chủ chốt của Đảng và Nhà nước.

Năm 1951, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng, ông được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương và Bộ Chính trị.

Đỉnh cao trong vai trò ngoại giao của Phạm Văn Đồng trong cuộc kháng chiến chống Pháp là tại Hội nghị Genève về Đông Dương năm 1954.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, vấn đề lập lại hòa bình ở Đông Dương trở thành một nội dung quan trọng của ngoại giao quốc tế. Phạm Văn Đồng dẫn đầu đoàn đại biểu Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tham dự Hội nghị Genève.

Trong những ngày tháng ấy, cuộc đấu tranh không chỉ diễn ra trên chiến trường mà còn diễn ra trên bàn đàm phán. Nếu Điện Biên Phủ là cuộc đối đầu bằng sức mạnh quân sự thì Genève là cuộc đấu trí, đấu lý và đấu tranh ngoại giao.

Phạm Văn Đồng đã thể hiện bản lĩnh của một nhà ngoại giao có tư duy chiến lược, kiên định về nguyên tắc nhưng linh hoạt trong sách lược. Cùng với thắng lợi quân sự trên chiến trường, những nỗ lực ngoại giao tại Genève góp phần đưa cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đến một bước ngoặt lịch sử.

Sau Hiệp định Genève, Phạm Văn Đồng trở thành Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Bộ Ngoại giao và Trưởng ban Đối ngoại Trung ương Đảng. Tháng 9/1955, ông được Quốc hội cử làm Thủ tướng Chính phủ.

Từ đây, Phạm Văn Đồng đảm nhiệm cương vị người đứng đầu Chính phủ trong suốt một thời kỳ đặc biệt của lịch sử dân tộc.

Đó là thời kỳ miền Bắc bước vào công cuộc khôi phục kinh tế, xây dựng chủ nghĩa xã hội, đồng thời trở thành hậu phương lớn cho cuộc đấu tranh thống nhất đất nước. Trong hoàn cảnh chiến tranh ngày càng ác liệt, Chính phủ phải vừa tổ chức sản xuất, xây dựng đất nước, vừa bảo đảm sức người, sức của cho tiền tuyến miền Nam.

Trên cương vị Thủ tướng, Phạm Văn Đồng cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và các đồng chí lãnh đạo khác tham gia hoạch định nhiều chủ trương quan trọng của đất nước. Ông đặc biệt quan tâm đến giáo dục, văn hóa, khoa học, kinh tế và xây dựng đội ngũ cán bộ.

Trong lĩnh vực đối ngoại, Phạm Văn Đồng trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu nhất của ngoại giao Việt Nam thời kỳ hiện đại. Ông được đánh giá là người vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về ngoại giao, kết hợp giữa nguyên tắc độc lập, tự chủ với sự mềm dẻo, linh hoạt trong quan hệ quốc tế.

Ở ông, ngoại giao không chỉ là những cuộc hội đàm hay những văn kiện ngoại giao. Đó còn là nghệ thuật bảo vệ lợi ích dân tộc bằng lý lẽ, bản lĩnh và uy tín.

Nhiều thế hệ cán bộ ngoại giao Việt Nam được ông dìu dắt, đào tạo và trưởng thành. Ông góp phần xây dựng bộ máy ngoại giao phù hợp với yêu cầu của từng giai đoạn cách mạng, đồng thời để lại dấu ấn sâu sắc về phong cách ứng xử, tư duy và văn hóa ngoại giao Việt Nam.

Trong suốt những năm đất nước bị chia cắt, Phạm Văn Đồng luôn là một trong những nhà lãnh đạo kiên định với mục tiêu thống nhất đất nước.

Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng năm 1975, đất nước bước vào một giai đoạn mới với vô vàn khó khăn. Phạm Văn Đồng tiếp tục giữ trọng trách lãnh đạo Chính phủ, cùng Trung ương Đảng tìm cách khôi phục nền kinh tế, hàn gắn những hậu quả nặng nề của chiến tranh và xây dựng một nước Việt Nam thống nhất.

Năm 1981, ông giữ chức Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng. Trong những năm đầu thập niên 1980, đất nước đối mặt với nhiều thử thách về kinh tế và xã hội. Phạm Văn Đồng cùng tập thể lãnh đạo tiếp tục tìm kiếm những hướng đi phù hợp để đưa đất nước vượt qua khó khăn.

Tại Đại hội VI của Đảng năm 1986, khi Việt Nam bắt đầu công cuộc đổi mới, Phạm Văn Đồng được giao làm Cố vấn Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Ông tiếp tục đóng góp ý kiến cho Trung ương về những vấn đề quan trọng của đất nước tại các Đại hội VII và VIII.

Ngay cả sau khi thôi giữ các chức vụ lãnh đạo, ông vẫn tiếp tục theo dõi tình hình và đóng góp ý kiến cho Đảng, Nhà nước cho đến những năm cuối đời.

Phạm Văn Đồng cũng là một người có đời sống văn hóa phong phú, có tư duy sâu sắc và sự quan tâm đặc biệt đến giáo dục, văn hóa, con người. Trong quan niệm của ông, xây dựng đất nước không chỉ là phát triển kinh tế mà còn phải xây dựng con người, nâng cao dân trí và phát huy những giá trị tốt đẹp của dân tộc.

Cuộc đời ông cũng gắn bó sâu sắc với Chủ tịch Hồ Chí Minh. Phạm Văn Đồng được xem là một trong những học trò xuất sắc của Bác, không chỉ bởi sự trung thành với lý tưởng cách mạng mà còn bởi khả năng vận dụng tư tưởng của Người vào thực tiễn lãnh đạo đất nước.

Từ người thanh niên 19 tuổi tìm đến Nguyễn Ái Quốc ở Quảng Châu, người tù Côn Đảo, người cán bộ hoạt động ở Cao Bằng, nhà đàm phán tại Fontainebleau và Genève, đến người đứng đầu Chính phủ Việt Nam trong nhiều thập kỷ – mỗi chặng đường trong cuộc đời Phạm Văn Đồng đều gắn với những bước ngoặt của dân tộc.

Ngày 29/4/2000, Phạm Văn Đồng qua đời tại Hà Nội, hưởng thọ 94 tuổi.

Ông được Đảng và Nhà nước tặng thưởng Huân chương Sao Vàng cùng nhiều huân chương, huy chương cao quý khác; được trao Huy hiệu 60 năm tuổi Đảng và nhiều phần thưởng quốc tế.

Nhưng những phần thưởng ấy chỉ là một phần trong di sản mà Phạm Văn Đồng để lại.

Điều còn lại sâu sắc hơn là hình ảnh một người cán bộ cách mạng đã dành gần trọn cuộc đời cho đất nước; một nhà lãnh đạo có tư duy độc lập, một nhà ngoại giao có bản lĩnh và một người học trò trung thành của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Nếu những người lính ngoài chiến trường dùng súng đạn để bảo vệ Tổ quốc, thì trên mặt trận ngoại giao, Phạm Văn Đồng đã dùng trí tuệ, lý lẽ và bản lĩnh để bảo vệ lợi ích dân tộc. Trong những năm tháng đất nước gian nan nhất, ông là một trong những người đứng ở tuyến đầu của cuộc đấu tranh ấy.

Cuộc đời Phạm Văn Đồng vì thế cũng là một phần của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX – một hành trình đi qua nhà tù thực dân, những năm tháng kháng chiến, những hội nghị ngoại giao lịch sử, những ngày đất nước thống nhất và cả những bước chuyển mình trong thời kỳ đổi mới.

Một cuộc đời dài gần một thế kỷ, nhưng hướng đi chỉ có một: dành trọn tâm huyết cho độc lập dân tộc, thống nhất đất nước và sự phát triển của Việt Nam.